Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
İnsanlık tarihi boyunca devletin ekonomideki varlığı ve üstlenmesi gereken roller en çok tartışılan konuların başında gelmiştir. Tarihsel süreçte MÖ 6000 ile 3000 yılları arasında Mezopotamya'da gerçekleşen teknik ilerlemeler ve sosyal değişimler, küçük yerleşim yerlerinin şehirlere dönüşmesini sağlarken, devlet aygıtının da ekonomik hayatta düzenleyici bir güç olarak belirmesine zemin hazırlamıştır. Bu dönemde yazının icadı, bakırın eritilmesi, tekerlekli araçların bulunması gibi gelişmeler ekonomik ilişkileri karmaşıklaştırmış ve kamusal bir otoritenin varlığını zorunlu kılmıştır.
İktisadi düşünce tarihi boyunca devlete biçilen roller uç noktalar arasında gidip gelmiştir. Klasik iktisatçılar piyasanın kusursuz işlediğini savunurken, neo-klasik iktisatçılar piyasayı kusursuz olmasa da en az kusurlu sistem olarak nitelendirmişlerdir. Bu yaklaşımların tam karşısında yer alan sosyalist düşünce ise piyasayı mutlak bir sömürü aracı olarak görerek devletin ekonomiyi tamamen yönetmesi gerektiğini savunmuştur. Günümüz dünyasında ise bu uç yaklaşımların saf halleriyle uygulanması mümkün değildir. En katı piyasa savunucuları bile savunma, adalet gibi alanlarda devletin minimal düzeydeki varlığını kabul etmek durumundadır.
Neo-klasik teorinin iktisat literatürüne kazandırdığı 'piyasa başarısızlıkları' kavramı, devlete biçilen minimal rolün sınırlarını çizer. Piyasa başarısızlığına yol açan mikroekonomik faktörler, piyasa mekanizmasının kamu politikalarıyla yönlendirilmesi, düzeltilmesi veya tamamlanması ihtiyacını doğurur. Keynes ile başlayan süreçte ise devletin rolü makroekonomik gerekçelerle daha da genişlemiştir. Özellikle 1929 Büyük Dünya Buhranı sonrasında, kentleşmenin hızlanması, kalkınma süreçleri ve refah devleti anlayışının gelişmesiyle birlikte devletin ekonomik işlevleri klasik doktrinin hayal edemeyeceği ölçüde büyümüştür.
Neoklasik iktisatçılar, tam rekabet koşulları altında rasyonel ve kendi çıkarını en çoklaştırmaya çalışan bireylerden oluşan 'homoeconomicus' modelini esas alırlar. Bu modelde tüketiciler bütçe kısıtları altında faydalarını, üreticiler ise maliyet kısıtları altında kârlarını maksimize ederler. Arz ve talep dengesizlikleri ortaya çıktığında fiyatlar aşağı veya yukarı hareket ederek piyasayı kendiliğinden dengeye getirir. Bu kusursuz işleyişi sağlayan mekanizmaya Adam Smith 'görünmez el' adını vermiştir ve buradaki görünmez el aslında fiyat mekanizmasının ta kendisidir.
Tam rekabet şartlarının geçerli olduğu bu ideal düzende, ekonomideki kıt kaynakların optimal dağılımı sağlanmış olur. İktisat literatüründe bu durum 'Pareto Optimal' olarak adlandırılır. Pareto optimumuna göre, kaynaklar öyle bir şekilde dağıtılmıştır ki, hiç kimsenin refahını azaltmadan en az bir kişinin refahını artırmak mümkün değildir. Bu ilke aynı zamanda refah ekonomisinin birinci temel teoremi olarak kabul edilir. Ancak gerçek dünyada piyasaların bu şekilde kusursuz çalışmasını engelleyen yapısal sorunlar ortaya çıkmaktadır.
Piyasa mekanizmasının hiç işlemediği ya da işlese bile optimal olmayan üretim miktarlarını ortaya çıkardığı bu durumlara 'piyasa aksaklıkları' denir. Başlıca piyasa aksaklıkları kamusal mallar, dışsallıklar, doğal tekeller, eksik piyasalar ve asimetrik bilgidir. Örneğin, kamusal mallarda bedel ödemeden tüketim mümkün olduğu için bireyler taleplerini açıklamazlar ve bu yüzden özel piyasalar bu malları üretmez. Dışsallıkların varlığında ise özel fayda ve maliyetler toplumsal fayda ve maliyetlerden saptığı için ya gereğinden az ya da gereğinden fazla üretim gerçekleşir. Bu sapmaları düzeltmek ve kaynak dağılımında etkinliği sağlamak için devletin müdahalesi kaçınılmaz hale gelir.
Geleneksel tarım toplumundan modern sanayi toplumuna geçiş, devletin ekonomideki rolüne ilişkin algıları kökten değiştirmiştir. İktisadi liberalizmin öncüsü Adam Smith, 1776 tarihli 'Ulusların Zenginliği' eserinde devlet müdahalesinin minimal düzeyde olmasını savunmuş, ancak devletin savunma, adalet ve eğitim hizmetleri ile kârlı olmayan büyük ölçekli altyapı yatırımlarını üstlenmesi gerektiğini belirtmiştir. Smith'in eğitim hizmetini devletin görevleri arasında sayması onu diğer katı liberallerden ayırırken, devletin transfer harcamaları yoluyla geliri yeniden dağıtmasına kesin bir şekilde karşı çıkmıştır.
20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar hakim olan 'tarafsız devlet' anlayışı, 1929 yılında yaşanan ve tüm dünyayı sarsan Büyük Ekonomik Buhran ile birlikte çökmüştür. Bu buhran, klasik iktisadi görüşün iddia ettiği gibi piyasanın kendi kendine tam istihdamı sağlayamadığını, tekelci eğilimleri önleyemediğini ve adil bir gelir dağılımı kuramadığını açıkça ortaya koymuştur. Bu dönemde İngiliz iktisatçı J.M. Keynes, geliştirdiği yeni kuramla laissez-faire (bırakınız yapsınlar) yaklaşımını eleştirmiş ve devletin ekonomiye aktif olarak müdahale etmesi gerektiğini savunmuştur.
Keynesgil yaklaşıma göre, ekonomideki en büyük tehlike yaygın ve sürekli işsizliktir ve piyasa mekanizması kendi dinamikleriyle bu sorunu çözemez. Bu nedenle devletin bilimsel temellere dayalı aktif ekonomi politikalarıyla tam istihdamı sağlaması gerekir. Günümüzde artık devletin ekonomiye müdahale edip etmeyeceği değil, hangi alanlarda ve hangi ölçüde müdahale etmesi gerektiği tartışılmaktadır. Richard A. Musgrave'in 1959 yılında yaptığı tasnife göre devletin üç temel fonksiyonu vardır: kaynak dağılımı, gelir dağılımı ve istikrar sağlama. Modern dönemde bu fonksiyonlara iktisadi büyümenin sağlanması da eklenmiştir.
Devletin ekonomiye müdahale gerekçelerinin ilki kaynak dağılımında etkinliğin sağlanmasıdır. Tam rekabet koşullarının gerçek hayatta bir kaide değil istisna olması, sanayideki ileri teknolojinin üretimi az sayıda büyük ölçekli firmada toplaması ve doğal tekellerin varlığı piyasayı etkinlikten uzaklaştırır. Ayrıca dışsallıklar, asimetrik bilgi ve eksik piyasalar gibi durumlarda fiyatlar toplumsal fayda ve maliyetleri yansıtmadığı için devletin düzenleyici ve üretici olarak devreye girmesi gerekir.
İkinci temel gerekçe gelir dağılımında adaletin sağlanmasıdır. Devlet müdahalesi olmaksızın piyasada kendiliğinden oluşan dağılıma 'birincil gelir dağılımı' denir ve bu dağılım genellikle adaletsizdir. Devletin vergiler, kamu harcamaları ve transfer ödemeleri gibi maliye politikası araçlarıyla müdahale ederek oluşturduğu yeni dağılıma ise 'ikincil gelir dağılımı' adı verilir. Gelir dağılımındaki adaletsizliğin boyutu Lorenz Eğrisi ve 0 ile 1 arasında değer alan Gini Katsayısı ile ölçülür. Gini katsayısının 1'e yaklaşması gelir dağılımının kötüleştiğini gösterir.
Üçüncü gerekçe olan ekonomik istikrarın sağlanması, fiyat istikrarı ile tam istihdamın eş anlı olarak gerçekleştirilmesini ifade eder. Ancak bu iki amaç arasında Phillips Eğrisi ile açıklanan negatif bir ilişki (çatışma) vardır; işsizlik azaltılmak istendiğinde enflasyonist baskılar artabilmektedir. Son olarak, özellikle az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde iktisadi büyümenin gerçekleştirilmesi devletin temel görevlerindendir. Özel sektörün kârlı bulmadığı veya büyük sermaye gerektirdiği için yapmadığı sosyal sabit sermaye, eğitim ve sağlık gibi üretken yatırımları devlet üstlenerek uzun dönemli büyüme kapasitesini artırır.