Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Önceki bölümlerde incelenen mutlak üstünlük ve karşılaştırmalı üstünlük teorileri, ülkeler arasındaki ticaretin üretim maliyetlerindeki farklılaşmalardan kaynaklandığını ve arzın ön planda olduğunu savunuyordu. Ancak gerçek piyasada ticaret ve ticarete konu olan mal ve hizmetlerin fiyatları arz ve talep koşullarına göre belirlenir. Bir malın arz ve talebi piyasa içerisinde ayrılmaz bir bütündür ve Ricardo’nun teorisinde ticaret fiyat farklılaşmalarıyla oluşurken, bu bölümde arz ve talep koşulları altında uluslararası ticaret teorisi daha gerçekçi bir zemine oturtulmaktadır.
Ülkelerin ihracat ve ithalatına konu olan malların göreli fiyatları ticaret hadleri olarak adlandırılmaktadır. Gerçek hayatta ülkelerin birden fazla ithal ve ihraç malı olduğundan ticaret haddi, ortalama ihraç fiyatının ortalama ithal fiyatına bölünmesiyle hesaplanır. Ticaret haddinin artması, ihraç malları fiyatlarının ithal malları fiyatlarına göre yükseldiğini gösterirken; ticaret haddinin düşmesi ise tersini ifade eder.
İki ülkenin ticaret yapabilmesi için ticaret hadlerinin belirli bir aralıkta oluşması gerekir. Örneğin Türkiye ve Almanya arasında pamuk ve demir ticareti ele alındığında, Türkiye 1 ton pamuğa karşılık yarım ton demirden az almamak, Almanya ise 2 ton demire karşılık 1 ton pamuktan az vermemek şartıyla ticaret yapar. Bu iki ülke yurtiçi göreli fiyat doğruları arasında kalan alan her iki ülke için de ticaretin karlı olduğu aralığı gösterir.
Sadece arz yanlı bir analizde ticaret hadlerinin tam olarak nerede oluşacağı belirlenemez. Ticaret hadlerinin kesin konumu ancak arz ve talep koşulları birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkabilir. Bu durum, piyasadaki tüketici tercihleri ile üretici maliyetlerinin ortak bir denge noktası oluşturduğunu kanıtlar.
John Stuart Mill dış ticarette talep koşullarına ilk kez yer veren iktisatçıdır. İki ülke varsayımı altında bir ülkenin kendi malından vereceği bir birim için öteki ülkenin malından talep edeceği miktar karşılıklı talep kanunu olarak adlandırılmaktadır. Bu durum Alfred Marshall tarafından geliştirilen teklif eğrileri yöntemi ile açıklanmaktadır.
Teklif eğrileri, bir ülkenin tüm muhtemel uluslararası fiyatlardan ticaret yapma isteğini gösteren eğrilerdir. Teklif eğrisi üzerindeki her nokta ülkenin yapmak isteyeceği ithalat ihracat hacmini ve bu ticaretin hangi fiyatlar üzerinden yapılacağını gösterir. İki ülkenin teklif eğrilerinin kesiştiği nokta, uluslararası ticaret dengesinin sağlandığı denge fiyatını verir.
Teklif eğrileri grafiğinde, kesişim noktasının dışındaki durumlarda talep fazlalıkları veya arz fazlalıkları ortaya çıkabilir. Örneğin Türkiye ve Almanya modelinde, tarafların talep edeceği ve arz edeceği miktarlar arasındaki uyumsuzluklar fiyatların esnekliği sayesinde piyasa mekanizmasıyla dengelenir ve nihayetinde denge noktasında uzlaşma sağlanır.
Teklif eğrisi modellerinin yararları oldukça fazladır. Bu eğriler yardımıyla arz ve talep koşullarındaki değişmeler, ülkelerin karşılaştırmalı üstünlük yapıları, ticaret dengesini sağlayan uluslararası fiyat oranı ve her ülkenin toplam ticaretten sağladığı kazançlar rahatlıkla gözlenebilmektedir.
Ticaret yapan ülkelerden biri çok büyük, diğeri çok küçük ise, bu iki ülke arasında yapılacak olan ticaretten küçük ülke karlı çıkacaktır. Diğer bir ifadeyle ticaret haddi uluslararası ticarette büyük ülkenin iç maliyetleri üzerinden ya da bu maliyetlere çok yakın bir fiyattan gerçekleşecektir.
Küçük ülkenin bir maldan talebi dünya fiyatları üzerinde bir etkide bulunmaz, yani dünya fiyatlarında önemsenmez. Tabii küçük ülkedən talep edilen malların dünyada ikamesinin olmaması veya çok az olması, nadir bulunur düzeyde olması da bu teorinin gerçekleşmesine katkı sağlar.
Örneğin Bosna-Hersek ile Almanya arasındaki araba ve tahıl ticareti bu duruma örnektir. Almanya gibi büyük ekonomiler ihtiyaç duydukları malları yüksek fiyatlardan ithal etmek durumunda kalabilirler. Benzer şekilde petrol zengini çöl ülkeleri de su veya iklimlerine uymayan tarım ürünlerini üçüncü dünya ülkelerinden yüksek fiyatlarla talep etmek zorunda kalabilirler.
Teoriler serbest ticaretin dünya kaynaklarını en etkin şekilde kullandığını ve küresel üretimi en üst düzeye çıkardığını savunsa da, gerçek hayatta hiçbir ülke saf serbest ticaret uygulamamaktadır. Özellikle dışa bağımlı küçük ekonomiler yurtiçi piyasayı korumak ve sanayileşme hızını artırmak amacıyla dış ticareti sınırlandırmaktadır.
Hükümetler dış ticarete doğrudan (gümrük vergileri ve tarifeler) veya dolaylı (kotalar, kambiyo yönetimi, ithalat kısıtlamaları) araçlarla müdahale ederler. Dış ticaret politikalarının temel amaçları arasında dış ödeme dengesizliklerinin giderilmesi, dış rekabetten koruma (bebek endüstri argümanı) ve ekonomik kalkınma yer alır.
Ayrıca iç ekonomideki monopolleri kırarak piyasa aksaklıklarını gidermek, enflasyon veya işsizliği önleyerek iç ekonomik istikrarı sağlamak, hazineye vergi geliri sağlamak, sosyal-siyasal etkenleri gözetmek ve dış politika amaçlarını gerçekleştirmek de dış ticaret politikalarının temel motivasyonlarındandır.
Gümrük tarifesi, bir malın ithalatı (çok nadiren ihracatı) üzerinden devlet tarafından alınan vergidir. Otonom tarife (tek taraflı) veya tercihli tarife (karşılıklı anlaşmalara dayalı) olarak ikiye ayrılır. Ayrıca malların fiziki nitelikleri üzerinden alınan 'spesifik vergi' ve malın değerinin yüzdesi şeklinde alınan 'ad valorem vergi' olmak üzere iki türü vardır.
Gümrük vergileri konulduğunda iç fiyatlar yükselir; bu durum yurtiçi üreticilerin üretimini artırmasına (koruma etkisi) yol açarken, tüketicilerin tüketimini azaltır (tüketim etkisi). İthalatta meydana gelen daralma dış ticaret etkisini oluştururken, devletin topladığı vergi gelirleri gelir etkisini gösterir.
Tarifelerin toplumsal refaha etkisi incelendiğinde, üretim ve tüketim kayıpları nedeniyle toplumsal refah kaybı (a ve d alanları) ortaya çıktığı görülür. Ancak hazineye sağladığı gelir ve yerli sanayiyi koruma işlevi nedeniyle hükümetler tarafından sıklıkla tercih edilmektedir. Ayrıca üretici rantı adı verilen, tüketicilerden üreticilere yapılan gelir transferleri de bu süreçte etkilidir.
Kota, devlet tarafından belirli bir süreliğine belirli malların ülke içine girişinin sayısal veya miktar olarak sınırlandırılmasıdır. Gümrük tarifelerinde istenildiği kadar mal ithal etmek mümkünken (tarife katlanıldığı sürece), kotalarda miktar kesin olarak sınırlandırılır.
İthalat kotalarının etkileri gümrük tarifelerine benzer şekilde üretim etkisi, tüketim etkisi, dış ticaret etkisi ve gelir dağılımı etkisi yaratır. Ancak gümrük tarifelerinden farklı olarak kotalarda devlet vergi geliri elde edemez.
Kotalar yabancı malın arzını azalttığı için ithal malın fiyatını aşırı yükseltebilir. İthal mallarının kıtlığından dolayı ortaya çıkan ve normalde hazineye gitmesi gereken vergi gelirinin yerine geçen bu ranta 'kıtlık rantı' adı verilir ve kotaların sosyal refahı tarifelerden daha fazla azalttığı kabul edilir.