Ünite 14: Türkiye’de Maliye Politikasının Gelişimi (1980 – 2014) — Önemli Kavramlar

Kamu kesiminin harcamaları ile gelirleri arasındaki farkı kapatmak için ihtiyaç duyduğu toplam borçlanma miktarıdır. Türkiye'de 1999 ve 2001 yıllarında sırasıyla %15.6 ve %16.4 seviyelerine ulaşarak krizlerin temel tetikleyicisi olmuştur.

Yurt içinde üretilebilecek malların ithalatını kısıtlayarak yerli üretimi teşvik etmeyi amaçlayan korumacı kalkınma modelidir. Türkiye bu modeli 24 Ocak 1980 Kararları ile tamamen terk ederek dışa açık modele geçmiştir.

Enflasyon beklentilerini kırmak amacıyla döviz kurunun önceden belirlenmiş bir patikada kontrol altında tutulması yöntemidir. 2000 yılı Enflasyonla Mücadele Programı'nda uygulanmış ancak cari açığı büyüterek 2001 krizine yol açmıştır.

Bütçe gelirlerinden, faiz ödemeleri hariç tutulan bütçe harcamalarının çıkarılmasıyla elde edilen dengedir. Bu dengenin fazla vermesi, ülkenin borç faizlerini yeni borç almadan ödeyebilme gücünü gösterir.

Gerçekte yapılmayan veya düşük değerli yapılan ihracatın yüksek gösterilerek devletten haksız vergi iadesi ve teşvik alınması olgusudur. 1988 yılında Türkiye'nin dış ticaret verilerini ve borç görünümünü olumsuz etkilemiştir.

1989 yılında yürürlüğe giren ve Türkiye'de sermaye hareketlerinin, döviz alım-satımının ve yabancı sermaye giriş-çıkışının tamamen serbestleştirilmesini sağlayan tarihi karardır.

Yüksek faiz ve arbitraj kazancı elde etmek amacıyla ülkeye giren, risk anında ise ülkeyi hızla terk eden kısa vadeli yabancı sermayedir. 1994 ve 2001 krizlerinde ani çıkışıyla krizleri derinleştirmiştir.

KİT'lerin veya kamu bankalarının, hükümetin talimatıyla piyasa fiyatının altında mal/hizmet satması veya kredi vermesi sonucu oluşan zarardır. 1990'larda kamu maliyesine büyük yük getirmiştir.

Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu olup, bütçe birliğini sağlamak, bütçe dışı fonları bütçe içine almak ve analitik bütçe sınıflandırmasına geçmek amacıyla 2003 yılında kabul edilmiştir.

Mal ve hizmet tüketimi üzerinden alınan, KDV ve ÖTV gibi mükellefin gelir düzeyine bakılmaksızın tahsil edilen vergilerdir. Türkiye'de vergi gelirleri içindeki payı 1980 sonrasında hızla artmıştır.

Gelir ve servet üzerinden doğrudan alınan, Gelir Vergisi ve Kurumlar Vergisi gibi vergilerdir. Türkiye'de beyana dayalı tahsilat oranlarının düşmesiyle payı dolaylı vergilere kıyasla azalmıştır.

Yurt dışındaki veya kayıt dışındaki para, altın, döviz ve menkul kıymetlerin vergi kolaylığı sağlanarak yasal sisteme dahil edilmesini amaçlayan düzenlemedir. 2009 küresel krizinde uygulanmıştır.

Bir ekonomide yüksek enflasyon ile ekonomik durgunluk ve küçülmenin aynı anda yaşanması durumudur. Türkiye'de 1994 krizinin hemen ardından 1995 yılında bu durum tecrübe edilmiştir.

Sosyal güvenlik kurumlarının prim gelirleri ile emekli maaşı ve sağlık harcamaları gibi giderleri arasındaki uzun vadeli finansal dengedir. Türkiye'de bu dengenin bozulması bütçeye büyük yükler getirmiştir.

Belirli amaçları gerçekleştirmek üzere bütçe kanunları dışındaki özel mevzuatla kurulan ve bütçe denetimi dışında tutulan kamusal hesaplardır. Savunma Sanayii Destekleme Fonu gibi örnekleri vardır.

Ulusal para biriminin yabancı paralar karşısındaki değerinin devlet kararıyla resmi olarak düşürülmesidir. 24 Ocak 1980 ve 5 Nisan 1994 kararlarında yüksek oranlarda uygulanmıştır.

Döviz kurunun önceden ilan edilen günlük veya aylık küçük oranlarda devalüe edilerek kontrol altında tutulduğu kur rejimidir. 2000 yılı istikrar programında kullanılmıştır.

Ekonomik durgunluk dönemlerinde toplam talebi artırmak amacıyla hükümetlerin uyguladığı vergi indirimleri ve kamu harcaması artışları bütünüdür. 2008 küresel krizinde Türkiye'de geniş çapta uygulanmıştır.

Mevduat sahiplerinin haklarını korumak ve bankacılık sisteminin finansal istikrarını sağlamak amacıyla kurulan fondur. 2000-2001 krizlerinde batan bankaların devralınmasında kritik rol oynamıştır.

Avrupa Birliği üyesi ülkelerin ekonomik ve parasal birliğe katılımı için bütçe açığının GSYH'ye oranının %3'ü, borç stokunun ise %60'ı geçmemesini öngören kurallar bütünüdür.

2008 küresel krizi sonrasında Avrupa borç krizinden en ağır şekilde etkilenen Portekiz, İrlanda, İtalya, Yunanistan ve İspanya ülkelerini ifade eden kısaltmadır.

Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı olup, kriz dönemlerinde işletmelere sağladığı ucuz kredilerle can suyu olmuştur.

Kamu harcamalarının kurumsal, fonksiyonel ve ekonomik kriterlere göre uluslararası standartlarda sınıflandırılması sistemidir. Türkiye'de 2004 yılından itibaren uygulanmaya başlanmıştır.

Türkiye İhracat Kredi Bankası olup, ihracatı teşvik etmek amacıyla ihracatçılara uygun koşullu kredi ve sigorta desteği sağlayan kamu bankasıdır.

Kamu kurumlarının genel bütçe dışında, kendi ürettikleri mal ve hizmetlerin satışından elde ettikleri gelirlerle finanse ettikleri özel bütçeli işletme modelidir.