Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
1970'li yıllardan itibaren gelişmekte olan ülkelerin finansal sistemlerinde fiyat artışları ve kontrol mekanizmaları güç kazanmıştır. 1973 yılında Bretton Woods Anlaşması'nın çöküşü, uluslararası mali sistemde serbest kur politikalarının benimsenmesine yol açmıştır. Bu çöküşle birlikte, gelişmekte olan ülkelerden gelişmiş ülkelere doğru sermaye ihracatı hızlanmış ve Neoliberal Küreselleşme olarak adlandırılan yeni bir evreye geçilmiştir. 1979 krizinin ardından dünya ekonomisi, finansallaşma eğilimlerinin arttığı, refah devleti uygulamalarının geride bırakıldığı ve devletin ekonomik müdahale yöntemlerinin yapısal bir değişime uğradığı bir sürece girmiştir.
1980'li yıllarda ortaya çıkan Washington Uzlaşması, yeni oluşan piyasaların uluslararası sermaye hareketlerine açılmasını hedeflemiştir. Bu dönemde uygulamaya konulan reform programlarının temel amacı devletin ekonomideki payının küçültülmesidir. Washington Uzlaşması çerçevesinde, gelişmiş ülkelerden azgelişmiş ülkelere sermaye akışları hızlanmış ve 'Özelleştirilmiş Keynescilik' olarak adlandırılan politikalar yaygınlaşmıştır. Bu politikalar doğrultusunda kamu harcamalarının kısılması, refah devleti uygulamalarının terk edilmesi, kamu iktisadi teşebbüslerinin özelleştirilmesi ve kamu denetiminin azaltılması hedeflenmiştir.
1990'ların sonundan itibaren ise Post-Washington Uzlaşması gündeme gelmiştir. Bu yeni dönemde devletin işlevi yeniden tanımlanmış, devlet ile özel sektör arasındaki ilişkiler kamu-özel ortaklığı biçimindeki işbirliklerine dönüştürülmüştür. Finans sektörünün hızla büyümesi, diğer sektörlerdeki düşük karlılık oranları ve faiz oranlarının %14'lerden %1'lere kadar gerilemesi, yapay bir büyüme algısı yaratmıştır. Post-fordist paradigmaya geçişle birlikte esnek sermaye rejimleri, devletleri uluslararası rekabet gücünü artırmak amacıyla arz yönlü politikalar izlemeye zorlamış ve devletin ulusal ekonomi üzerindeki doğrudan kontrolü zayıflamıştır.
Türkiye ekonomisinde Neoliberal Küreselleşme evresine geçişin başlangıç noktası 24 Ocak 1980 Kararları'dır. Bu kararlar, Türkiye'nin uzun yıllar boyunca uyguladığı ithal ikameci büyüme modelini tamamen terk ederek, dışa açık ve ihracata dayalı bir büyüme stratejisine geçişini sağlayan köklü bir yapısal reform paketidir. Temel amaçları arasında ödemeler dengesi açıklarının kapatılması, enflasyonun kontrol altına alınması ve piyasa mekanizmasının işlerliğinin artırılması yer almaktadır.
24 Ocak Kararları kapsamında ilk olarak Türk lirasında devalüasyona gidilerek dolar kuru 47 liradan 70 liraya çıkarılmış, böylece ihraç mallarının rekabet gücü artırılmaya çalışılmıştır. Fiyat istikrarını sağlamak adına kamu harcamaları kısılmış, KİT'lerin bütçe üzerindeki yüklerini azaltmak amacıyla fiyat ayarlamaları yapılmış ve bu kuruluşların karlı hale getirilerek özelleştirilmesi planlanmıştır. Finansal piyasaların serbestleştirilmesi amacıyla Hazine ihale yöntemiyle iç borçlanmaya başlamış, bankaların dış kredi bulmalarının önü açılmıştır.
1980'li yıllarda vergi sisteminde de çok önemli dönüşümler yaşanmıştır. 1981 yılında Peşin Vergi Ödeme Sistemi'ne geçilerek gelir vergisi tahsilatı hızlandırılmış, Kurumlar Vergisi'nin tabanı KİT'leri de kapsayacak şekilde genişletilmiştir. 1985 yılında ise Katma Değer Vergisi (KDV) uygulamaya konularak vergi yapısı dolaylı vergilerin ağırlıkta olduğu bir sisteme dönüştürülmüştür. Bu reformlar ve yüksek faiz politikası sayesinde tasarruflar teşvik edilmiş, ihracatın GSYH içindeki payı 1979'daki %2,6 seviyesinden 1990'da %8,6 seviyesine yükselmiştir.
1990'lı yıllar, dünya genelinde kamu dengelerinin bozulduğu, bütçe açıklarının kronikleştiği ve sıcak para hareketlerinin krizleri tetiklediği bir dönem olmuştur. Türkiye ekonomisi de bu dönemde sıcak para giriş-çıkışlarına karşı son derece hassas hale gelmiştir. 1990-1991 Körfez Savaşı sürecinde yaşanan sermaye çıkışları ekonomiyi durgunluğa sürüklerken, 1997 Doğu Asya Krizi ve ardından Rusya'nın borç erteleme kararı Türkiye'den yaklaşık 6 milyar dolarlık sıcak para çıkışına neden olmuştur.
1993 yılında kamu açıklarının finansmanında Merkez Bankası kaynaklarının (para basma) yoğun şekilde kullanılması, 1994 yılının başında büyük bir finansal krize yol açmıştır. Türk lirası hızla değer kaybetmiş, faiz oranları yükselmiş ve bankalardaki mevduatlar erimeye başlamıştır. Finansal kriz kısa sürede reel sektörü de vurmuş, üretimde sert düşüşler yaşanırken enflasyon %100'ün üzerine çıkmıştır. Bu olumsuz gidişatı durdurmak amacıyla 5 Nisan 1994 tarihinde kapsamlı bir İstikrar Paketi yürürlüğe konulmuştur.
5 Nisan 1994 İstikrar Paketi; finansal piyasaların stabilize edilmesi, fiyat artışlarının durdurulması, kamu kesimi borçlanma gereğinin azaltılması ve özelleştirmelerin hızlandırılması hedeflerine odaklanmıştır. Hükümet, ödemeler dengesi açığını kapatabilmek için kamu gelirlerini artırmaya yönelmiş, bu doğrultuda KİT ürünlerine maliyetlerinin çok üzerinde yüksek oranlı zamlar yapılmıştır. Ayrıca KİT'lerin fiyatlandırma politikalarındaki inisiyatif kurum yöneticilerine bırakılarak bütçeye olan yükleri hafifletilmeye çalışılmıştır.
1990'lı yıllar boyunca sürdürülen borçlanma odaklı politikalar, kamu kesimi borç stokunun GSMH'ye oranını 1990'daki %29 seviyesinden 1999 yılında %61 seviyesine kadar yükseltmiştir. Bu borç sarmalının temel nedeni yüksek faiz dışı kamu açıkları ve kronikleşen yüksek enflasyonun tetiklediği yüksek reel faiz oranlarıdır. 1992-1999 yılları arasında iç borçlanma reel faiz oranı ortalama %32 seviyesine ulaşmıştır. Yüksek faizler ülkeye sıcak para girişini hızlandırmış, bu durum ulusal paranın aşırı değerlenmesine, ithalatın ucuzlamasına ve cari açığın büyümesine yol açmıştır.
Kamu açıkları ile dış açıkların birlikte yaşandığı bu 'ikiz açık' tablosu karşısında, 9 Aralık 1999 tarihinde IMF destekli heterodoks nitelikli bir istikrar programı uygulamaya konulmuştur. Heterodoks programlar, üretim ve istihdamda ani düşüşlere yol açan kronik enflasyonu gelirler politikası, sıkı para ve maliye politikalarıyla hızlı bir şekilde aşağı çekmeyi amaçlar. Bu doğrultuda, enflasyon hedefleriyle uyumlu bir gelirler politikası benimsenerek memur maaşları, ücretler ve tarımsal destekleme fiyatları geleceğe yönelik enflasyon hedefine göre belirlenmiştir.
Programın maliye politikası ayağında ise faiz dışı bütçe fazlasının artırılması temel hedef olarak belirlenmiştir. Bu amaca ulaşmak için yapısal reformlara hız verilmiş, özelleştirme uygulamaları hızlandırılmış ve kamu harcamalarında sıkı tasarruf tedbirleri uygulanmıştır. Ancak bu program, 2000 yılı sonlarında yaşanan likidite sıkışıklığı ve ardından gelen 2001 krizi ile birlikte hedeflenen başarıya tam olarak ulaşamadan sonlanmıştır.
2001 yılında Türkiye ekonomisinde patlak veren büyük kriz, makroekonomik göstergelerin tamamında tarihi bir bozulmaya yol açmıştır. Kamu Kesimi Borçlanma Gereğinin (KKBG) GSMH'ye oranı %16,5'e, iç borç stokunun GSMH'ye oranı %69,2'ye, toplam kamu borç stokunun oranı ise %101,3'e fırlamıştır. Faiz ödemelerinin GSMH içindeki payı %22,2'ye yükselirken, yıllık enflasyon oranı %88,6 seviyesine ulaşmıştır. Bu ağır tablo karşısında devlet, piyasalara kapsamlı bir şekilde müdahale etmek zorunda kalmış ve 'Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı'nı yürürlüğe koymuştur.
Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı kapsamında ilk olarak mali sektörün yeniden yapılandırılması hedeflenmiş ve bankacılık sistemini denetlemek üzere Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu (BDDK) kurulmuştur. Krizin yarattığı güven bunalımını aşmak ve döviz rezervlerini güçlendirmek amacıyla IMF'den 7,5 milyar dolarlık ek rezerv kolaylığı sağlanmıştır. Kamu finansmanının şeffaflığını artırmak ve kamu bankalarının birikmiş görev zararlarını tasfiye etmek amacıyla özel borçlanma senetleri ihraç edilmiş, kamu bankalarına bütçe dışı görev verilmesi yasaklanmıştır.
Programın gelir artırıcı önlemleri kapsamında Akaryakıt Tüketim Vergisi tahsilatının GSMH'ye oranı %3 olarak belirlenmiş, vergi kayıp ve kaçaklarını azaltmak amacıyla vergi denetimleri sıkılaştırılmıştır. Gecikme faizleri ve vergi cezaları piyasa faiz oranlarının üzerinde belirlenerek mükelleflerin vergilerini zamanında ödemesi teşvik edilmiştir. Kamu harcamaları tarafında ise bütçe ödeneklerini aşan yükümlülüklere izin verilmemiş, kredi sübvansiyonları tamamen kaldırılmıştır. Bu program, devletin piyasaları düzenleyici ve denetleyici rolünü pekiştirmiştir.