Ünite 12: Çek, Ciro, Aval, Başvurma Hakkı — Önemli Kavramlar

Niteliği itibarıyla poliçe gibi üçlü bir havale ilişkisine dayanan, muhatabı yalnızca bir banka olabilen ve kural olarak görüldüğünde ödenen bir ödeme aracıdır. Örnek vermek gerekirse, tüccar A'nın borcunu ödemek için banka X üzerindeki çek hesabından alacaklıya verdiği kıymetli evraktır.

Günümüz ticari uygulamasında bir kredi ve vade aracı olarak kullanılan, üzerine gerçeğe aykırı olarak ileriki bir tarih keşide tarihi şeklinde yazılan çek türüdür. Örneğin, 1 Ocak tarihinde düzenlenen bir çeke 1 Temmuz tarihinin yazılması ve yasal düzenleme gereği o tarihten önce bankaya ibraz edilememesi bu durumun örneğidir.

Keşidecinin muhatap bankaya verdiği talimatla çekin ödenmesini engelleme iradesidir; ancak bu cayma ancak yasal ibraz süresi geçtikten sonra hukuki hüküm ifade eder. Örneğin ibraz süresi 10 gün olan bir çekten, 11. günde cayma beyanında bulunulması hukuken geçerlidir.

Emre yazılı kıymetli evrakın (kambiyo senetlerinin) arka yüzüne veya alonja imza atılmak ve zilyetlik devredilmek suretiyle başkasına devrini sağlayan hukuki işlemdir. Örneğin borçlunun elindeki bonoyu alacaklıya arkasını imzalayarak vermesi ciro işlemidir.

Senedi ciro eden kişinin, senedin kime devredildiğini yazmadan sadece imza attığı ciro türüdür. Örneğin cirantanın bononun arkasına sadece imzasını atarak alıcının adını belirtmemesi beyaz ciro niteliğindedir.

Ciro yapılırken senedi devralan kişinin adının imzanın önüne açıkça yazıldığı ciro türüdür. Örneğin cirantanın bononun arkasına 'Ahmet Çelik'e ödeyiniz' yazıp imzalaması tam cirodur.

Senet bedelinin yalnızca bir kısmının devrini amaçlayan ciro kaydıdır ve Türk Ticaret Kanunu'na göre tamamen batıldır (geçersizdir). Örneğin 10.000 TL'lik bir bononun 5.000 TL'lik kısmı için ciro yapılması hukuken geçersizdir.

Cirantanın, poliçenin veya bononun tekrar ciro edilmesini yasaklaması durumudur; bu kayıt sayesinde ciranta kendisinden sonraki hamilere karşı sorumlu olmaz. Örneğin cirantanın 'tekrar ciro edilemez' kaydı düşerek senedi devretmesi ciro yasağına örnektir.

Kambiyo senedi bedelinin ödenmesinin kısmen veya tamamen güvence altına alınması için verilen kefalet benzeri teminat şerhidir. Örneğin bir limited şirketin borcuna şirket müdürünün senet arkasına imza atarak kefil olması avaldir.

Kambiyo senedi üzerine 'aval içindir' ibaresiyle veya ön yüze atılan imza ile gerçekleştirilen teminat beyanıdır. Örneğin muhatap veya düzenleyen hariç bononun ön yüzüne atılan imza aval şerhi sayılır.

Vadede ödenmeyen kambiyo senedi hamilinin, cirantalara, düzenleyene ve diğer borçlulara başvurarak alacağını talep etme yetkisidir. Örneğin vadesinde ödenmeyen bir bonoda hamilin cirantaya icra takibi başlatması başvurma hakkıdır.

Kambiyo senedinin vadesinde ödenmediğinin noter vasıtasıyla düzenlenen resmî bir belge ile tespit edilmesidir. Örneğin vadesinde ödenmeyen bono için hamilin notere giderek ödememe protestosu çektirmesi zorunludur.

Kambiyo senedini düzenleyen, ciro eden veya aval veren kişilerin senet bedelinden zincirleme ve ortaklaşa sorumlu olması durumudur. Örneğin hamilin borçluların sıralamasına uymak zorunda kalmadan doğrudan dilediği cirantadan tüm alacağı isteyebilmesi teselsül gereğidir.