Ünite 12: Çek, Ciro, Aval, Başvurma Hakkı

Çek Kanunu Geçici Madde 3/5 Düzenlemesi

31/12/2020 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı geçersizdir hükmü getirilmiştir. Bu kural uygulamada ileri tarihli çeklerin (vadeli çeklerin) yasal dayanağını oluşturmuş ve erken ibrazları engellemiştir.

Türk Ticaret Kanunu Madde 780 Şekil Şartları

Çek için öngörülen toplam 8 adet zorunlu şekil şartı bulunmaktadır. Bunlar arasında 'çek' kelimesi, havale, muhatap ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyen imzası, seri numarası ve yeni eklenen karekod yer almaktadır.

ÇekK Madde 2/7 Bilgi Yükümlülükleri

Çek defterinin her bir yaprağına hesap numarası, banka şubesi, hesap sahibinin adı-soyadı, vergi kimlik numarası, basım tarihi, T.C. kimlik veya MERSİS numarası yazılması zorunlu kılınmıştır. Bu detaylı bilgiler sayesinde çek işlemlerinde güvenlik ve izlenebilirlik artırılmıştır.

TK Madde 796 İbraz Süreleri Standartları

Çekin düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, başka bir yerde ödenecekse 1 ay içinde ibrazı şarttır. Farklı ülkelerde düzenlenen çeklerde ise aynı kıtada 1 ay, ayrı kıtalarda ise 3 ay içinde muhatap bankaya ibraz edilme zorunluluğu bulunmaktadır.

Anahtar Kavramlar

ÇekNiteliği itibarıyla poliçe gibi üçlü bir havale ilişkisine dayanan, muhatabı yalnızca bir banka olabilen ve kural olarak görüldüğünde ödenen bir ödeme aracıdır. Örnek vermek gerekirse, tüccar A'nın borcunu ödemek için banka X üzerindeki çek hesabından alacaklıya verdiği kıymetli evraktır.

İleri Tarihli Çek (İleri Düzenleme Tarihli Çek)Günümüz ticari uygulamasında bir kredi ve vade aracı olarak kullanılan, üzerine gerçeğe aykırı olarak ileriki bir tarih keşide tarihi şeklinde yazılan çek türüdür. Örneğin, 1 Ocak tarihinde düzenlenen bir çeke 1 Temmuz tarihinin yazılması ve yasal düzenleme gereği o tarihten önce bankaya ibraz edilememesi bu durumun örneğidir.

Çekten CaymaKeşidecinin muhatap bankaya verdiği talimatla çekin ödenmesini engelleme iradesidir; ancak bu cayma ancak yasal ibraz süresi geçtikten sonra hukuki hüküm ifade eder. Örneğin ibraz süresi 10 gün olan bir çekten, 11. günde cayma beyanında bulunulması hukuken geçerlidir.

CiroEmre yazılı kıymetli evrakın (kambiyo senetlerinin) arka yüzüne veya alonja imza atılmak ve zilyetlik devredilmek suretiyle başkasına devrini sağlayan hukuki işlemdir. Örneğin borçlunun elindeki bonoyu alacaklıya arkasını imzalayarak vermesi ciro işlemidir.

Beyaz CiroSenedi ciro eden kişinin, senedin kime devredildiğini yazmadan sadece imza attığı ciro türüdür. Örneğin cirantanın bononun arkasına sadece imzasını atarak alıcının adını belirtmemesi beyaz ciro niteliğindedir.

Tam CiroCiro yapılırken senedi devralan kişinin adının imzanın önüne açıkça yazıldığı ciro türüdür. Örneğin cirantanın bononun arkasına 'Ahmet Çelik'e ödeyiniz' yazıp imzalaması tam cirodur.

Kısmi CiroSenet bedelinin yalnızca bir kısmının devrini amaçlayan ciro kaydıdır ve Türk Ticaret Kanunu'na göre tamamen batıldır (geçersizdir). Örneğin 10.000 TL'lik bir bononun 5.000 TL'lik kısmı için ciro yapılması hukuken geçersizdir.

Ciro YasağıCirantanın, poliçenin veya bononun tekrar ciro edilmesini yasaklaması durumudur; bu kayıt sayesinde ciranta kendisinden sonraki hamilere karşı sorumlu olmaz. Örneğin cirantanın 'tekrar ciro edilemez' kaydı düşerek senedi devretmesi ciro yasağına örnektir.

AvalKambiyo senedi bedelinin ödenmesinin kısmen veya tamamen güvence altına alınması için verilen kefalet benzeri teminat şerhidir. Örneğin bir limited şirketin borcuna şirket müdürünün senet arkasına imza atarak kefil olması avaldir.

Aval ŞerhiKambiyo senedi üzerine 'aval içindir' ibaresiyle veya ön yüze atılan imza ile gerçekleştirilen teminat beyanıdır. Örneğin muhatap veya düzenleyen hariç bononun ön yüzüne atılan imza aval şerhi sayılır.

Başvurma HakkıVadede ödenmeyen kambiyo senedi hamilinin, cirantalara, düzenleyene ve diğer borçlulara başvurarak alacağını talep etme yetkisidir. Örneğin vadesinde ödenmeyen bir bonoda hamilin cirantaya icra takibi başlatması başvurma hakkıdır.

Ödememe ProtestosuKambiyo senedinin vadesinde ödenmediğinin noter vasıtasıyla düzenlenen resmî bir belge ile tespit edilmesidir. Örneğin vadesinde ödenmeyen bono için hamilin notere giderek ödememe protestosu çektirmesi zorunludur.

Teselsül (Müteselsil Sorumluluk)Kambiyo senedini düzenleyen, ciro eden veya aval veren kişilerin senet bedelinden zincirleme ve ortaklaşa sorumlu olması durumudur. Örneğin hamilin borçluların sıralamasına uymak zorunda kalmadan doğrudan dilediği cirantadan tüm alacağı isteyebilmesi teselsül gereğidir.

Diğer Önemli Bilgiler

TK Madde 799 Çekten Cayma Esasları

Çekten cayma ancak yasal ibraz süresi geçtikten sonra hukuki sonuç doğurur. Cayılmamışsa banka ibraz süresinden sonra da ödeme yapabilir; ancak bankanın ödemeden men edilmesi için tek taraflı talimat yetersiz olup mahkeme kararı şarttır.

TK Madde 683 Alonj ve Ciro Uygulaması

Ciro senedin arka yüzüne veya arka yüzde yer kalmadığı takdirde senede ilave edilen 'alonj' adı verilen kâğıt üzerine yapılır. Senedi devretmek için sadece imza atılması yeterli olup, bu durum beyaz ciro olarak adlandırılır.

TK Madde 686 Hamilin Hak Sahipliği Zinciri

Emre yazılı senedi elinde bulunduran kişi, son ciro beyaz ciro olsa dahi kendi hakkı birbirine bağlı ve kesintisiz cirolardan anlaşıldığı takdirde yetkili hamil kabul edilir. Çizilmiş cirolar ise hiç yazılmamış hükmündedir.

TK Madde 701 Aval Şerhi ve Ön Yüz İmzaları

Muhatap veya düzenleyenin imzaları hariç olmak üzere, kambiyo senedinin ön yüzüne atılan her imza kanunen aval şerhi sayılır. Arka yüze atılan yalın imza ise ciro hükmündedir ve kimin için verildiği yazılmamışsa düzenleyici lehine sayılır.

TK Madde 714 Ödememe Protestosu Zorunluluğu

Vadede poliçe veya bono ödenmemişse hamirin başvuru hakkını kullanabilmesi için ödememenin noter vasıtasıyla düzenlenen resmi bir belge olan ödememe protestosu ile tespit edilmesi yasal bir zorunluluktur.

Sınavda Dikkat Et

Çekin poliçe ve bonodan en önemli farkının 'muhatabın sadece bir banka olabilmesi' olduğunu sakın unutma; soru bankalarında bu ayrım sıkça sorulur.
Çekte vade kural olarak yoktur, çek görüldüğünde ödenir kuralını iyi bil; ancak ileri tarihli (vadeli) çeklerin ÇekK ile kabul edildiğini ve ibraz sürelerinin bunlara göre değerlendirildiğini karıştırma.
Çekin zorunlu şekil şartları arasında poliçeden farklı olarak 'lehtar ve vade' aranmadığını, ancak seri numarası ve karekodun zorunlu olduğunu unutma.
Çekte faiz şartının hukuki sonucunun 'yazılmamış sayılacağı' kuralını ezberle; faizli çek hükümleri geçersizdir.
Cironun kısmi olamayacağını ve kısmi cironun 'batıl' (kesin hükümsüz) olduğunu, ancak tam ve beyaz cironun geçerli olduğunu unutma.
Kambiyo senedinin ön yüzüne atılan imzanın (muhatap ve düzenleyen hariç) aval şerhi sayıldığını, arka yüze atılan yalın imzanın ise ciro hükmünde olduğunu kesinlikle karıştırma.
Çekten caymanın ancak yasal ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade edeceğini ve banka ödemesini durdurmak için mahkeme kararı gerektiğini akılda tut.