Ünite 4: Vergi Kanunlarının Uygulanması

Resmî Gazete ve 45 Gün Kuralı

1322 sayılı Kanunların Neşir ve İlanı ve Meriyet Tarihi Hakkında Kanun'un 3. maddesine göre, yürürlük tarihi belirtilmeyen kanunlar Resmî Gazete'de yayımlandıktan 45 gün sonra yürürlüğe girer.

Türk Medeni Kanunu m. 1

Türk Medeni Kanunu'nun 1. maddesinde 'Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır' denilerek, vergi hukukundaki lafzi ve ruhi yorum ilkeleriyle paralellik kurulmuştur.

Anayasa m. 38 ve Geriye Yürüme

Anayasa'nın 38. maddesi, hiç kimsenin işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamayacağını belirterek aleyhe ceza hükümlerinin geriye yürümesini kesin olarak yasaklar.

5237 Sayılı TCK m. 7

Türk Ceza Kanunu'nun 7. maddesi uyarınca, suçun işlendiği zamanın kanunu ile sonradan yürürlüğe giren kanun farklı ise failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz edilir.

Anahtar Kavramlar

Geriye YürümeYeni yürürlüğe giren bir kanun hükmünün, yürürlük tarihinden önce gerçekleşmiş ve tamamlanmış hukuki olay ve işlemlere uygulanmasıdır. Vergi hukukunda hukuki güvenlik ilkesi gereği kural olarak aleyhe geriye yürüme yasaktır.

Mülkilik (Yersellik) İlkesiDevletin vergilendirme yetkisini kendi sınırları içinde gerçekleşen olaylara ve elde edilen kazançlara uygulamasıdır. Örneğin, Türkiye'de satılan bir mal üzerinden katma değer vergisi alınması bu ilkeye dayanır.

Şahsilik (Kişisellik) İlkesiKişilerin uyrukluk veya ikametgah bağı nedeniyle, dünyanın neresinde olurlarsa olsunlar kendi devletlerinin vergi kanunlarına tabi tutulmasıdır. Türk gelir vergisindeki tam mükellefiyet bu ilkeye dayanır.

Uluslararası Çifte VergilendirmeAynı vergi konusunun, aynı vergilendirme dönemi içinde birden fazla devlet tarafından aynı mükellef üzerinden aynı veya benzeri vergilere tabi tutulmasıdır.

Mahsup YöntemiMükellefin yurt dışında elde ettiği kazançlar üzerinden ödediği vergilerin, Türkiye'de toplam kazancı üzerinden hesaplanan vergiden indirilmesini sağlayan çifte vergilendirmeyi önleme yöntemidir.

İstisna YöntemiMükellefin yabancı ülkelerde elde ettiği kazançların, yurt içinde vergilendirilecek matrahın dışında tutulması ve tamamen vergi dışı bırakılması yöntemidir.

Yasama YorumuKanun hükümlerinin, o kanunu yürürlüğe koyan yasama organı (parlamento) tarafından yorumlanmasıdır. Türkiye'de kuvvetler ayrılığı ilkesi gereğince 1961 Anayasası ile kaldırılmıştır.

İdari YorumVergi kanunlarının, uygulayıcı konumda olan vergi idaresi tarafından genel tebliğ, sirküler ve özelgeler vasıtasıyla açıklanması ve anlamlandırılmasıdır.

Yargısal YorumVergi uyuşmazlıklarını çözmekle görevli yargı mercilerinin (mahkemelerin), davaya konu olan kanun hükümlerinin anlamını kararlarında belirlemesidir.

Deyimsel (Lafzi) YorumKanun metninin, içerdiği kelimelerin sözlük anlamları, cümle yapısı ve dilbilgisi kuralları dikkate alınarak yorumlanması yöntemidir.

Sistematik YorumYorumlanacak kanun hükmünün, kanunun bütünü içindeki yerinin, diğer maddelerle olan ilişkisinin ve kanunun genel yapısının dikkate alınarak değerlendirilmesidir.

Tarihi YorumKanun koyucunun kanunu yaparken sahip olduğu iradenin; kanun tasarıları, gerekçeler, komisyon raporları ve meclis tutanakları incelenerek araştırılması yöntemidir.

Amaçsal (Teleolojik) YorumKanun hükmünün, kanunun konuluş amacına veya uygulandığı dönemin değişen koşullarına ve ihtiyaçlarına göre yorumlanması yöntemidir.

Ekonomik YaklaşımVergilendirmede hukuki biçim ve şekillerin ötesine geçilerek, vergiyi doğuran olayın ve işlemlerin gerçek iktisadi ve maddi özünün esas alınması ilkesidir.

PeçelemeMükelleflerin vergi kaçırmak veya vergi yükünü azaltmak amacıyla, özel hukuk sözleşmelerini ve hukuki biçimleri olağan kullanımları dışında kötüye kullanarak vergi kanunlarını dolanmasıdır.

Kıyas YasağıKanunda açıkça düzenlenmemiş bir olaya, kanunda benzer bir olay için öngörülmüş olan kuralın uygulanmasının yasaklanmasıdır. Vergi hukukunda kanunilik ilkesinin zorunlu bir sonucudur.

TipleştirmeVergi kanunlarında yer alan vergilendirilebilir durum ve kavramların, yasama organı tarafından soyut ve genel modeller (tipler) halinde tanımlanması işlemidir.

TipiklikMükellef tarafından gerçekleştirilen somut maddi olayın, vergi kanunlarında önceden tanımlanmış olan soyut modele (tipe) tam olarak uyması durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

TCK m. 8 ve Yersellik

5237 sayılı TCK'nın 8. maddesinde, fiilin kısmen veya tamamen Türkiye'de işlenmesi halinde suçun Türkiye'de işlenmiş sayılacağı belirtilerek ceza hukukunda yersellik ilkesi netleştirilmiştir.

GVK m. 3/2 ve İstisna Yöntemi

Gelir Vergisi Kanunu'nun 3/2. maddesine göre, yurt dışındaki işleri nedeniyle orada oturan Türk vatandaşlarının elde ettikleri kazançlardan orada vergi ödemiş olmaları halinde Türkiye'de tekrar vergilendirilmemeleri istisna yöntemine örnektir.

GVK m. 123 ve Mahsup Sınırı

Yurt dışında ödenen vergilerin Türkiye'de mahsup edilebilmesi için, bu vergilerin gelir üzerinden alınan şahsi bir vergi olması ve elçilik/konsolosluk onaylı belgelerle tevsik edilmesi zorunludur.

Danıştay Kanunu m. 40/b-4

Danıştay Kanunu'nun ilgili maddesi uyarınca, Danıştay İçtihadı Birleştirme Kurulu kararları tüm vergi mahkemelerini, bölge idare mahkemelerini ve vergi idaresini hukuken bağlar.

Anayasa m. 91 ve KHK Yasağı

Anayasa'nın 91. maddesi uyarınca siyasi haklar ve ödevler KHK ile düzenlenemez. Vergi ödevi de bir siyasi ödev olduğundan, vergi konuları KHK ile düzenlenemez.

1998 Yılı 4369 Sayılı Kanun Değişikliği

VUK m. 359'daki kaçakçılık suçlarında yer alan 'bilerek' ibaresinin 4369 sayılı Kanun'la metinden çıkarılması, tarihi yorum yöntemiyle incelendiğinde kast unsurunun aranmayacağı anlamına gelmez.

HMK m. 46 ve Hakimin Sorumluluğu

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 46/1-e maddesi uyarınca, hakimin kanunda boşluk olduğu gerekçesiyle davaya bakmaktan kaçınması durumunda devlet aleyhine tazminat davası açılabilir.

VUK m. 3/B ve Yemin Yasağı

Vergi Usul Kanunu'nun 3/B maddesi, vergilendirmede vergiyi doğuran olayın her türlü delille ispatlanabileceğini belirtirken 'yemin' müessesesini kesin bir şekilde ispat vasıtası dışı bırakmıştır.

VUK m. 3/B-3 ve İspat Yükü

Mükellef veya idare tarafından iktisadi, ticari ve teknik icaplara uymayan, normal ve mutad olmayan bir durum iddia edilirse, ispat yükü bu iddiayı ortaya koyan tarafa geçer.

Sınavda Dikkat Et

Resmî Gazete'de yürürlük tarihi belirtilmeyen kanunların 45 gün sonra yürürlüğe gireceğini unutma; sınavlarda bu süre doğrudan sorulabilir.
Önceki özel kanunun sonraki genel kanunla yürürlükten kalkmayacağını (zımni ilga olmayacağını) bil; kanunların çatışması sorularında bu kural kritiktir.
KDV ve ÖTV'de tamamen yersellik (mülkilik) ilkesinin geçerli olduğunu, gelir ve kurumlar vergisinde ise karma sistem uygulandığını aklında tut.
Yasama yorumunun 1961 Anayasası ile kuvvetler ayrılığı ilkesi gereği kaldırıldığını ve günümüzde uygulanmadığını unutma.
Vergi hukukunda 'yemin' delilinin kesinlikle yasak olduğunu ve ispat vasıtası olarak asla kabul edilmediğini sınavda karşına çıkarsa hemen işaretle.
Ekonomik yaklaşım ilkesinin sınırının 'kıyas yasağı' olduğunu bil; idare ekonomik yaklaşımı bahane ederek kıyas yoluyla vergi alamaz.