Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Gelir vergisi, modern vergi sistemlerinin en dinamik ve temel unsurlarından biridir. Tarihsel süreç incelendiğinde, gelir üzerinden alınan bu verginin ilk olarak 1799 yılında İngiltere'de, İngiltere-Fransa savaşlarının (1799-1802) finansmanını sağlamak amacıyla geçici bir önlem olarak uygulamaya konulduğu görülmektedir. Bu ilk denemenin ardından, sanayileşme ve devlet harcamalarının artmasıyla birlikte gelir vergisi diğer Avrupa ülkelerinde ve Amerika'da da yaygınlaşmıştır. İsviçre 1840'ta, Almanya 1891'de, Amerika Birleşik Devletleri 1913'te ve Fransa ise 1914 yılında gelir vergisini kendi yasal sistemlerine entegre etmişlerdir.
Türk vergi hukuku tarihinde gelir vergisinin modern anlamda kuruluşu 1950 yılına dayanmaktadır. 1950 yılında yürürlüğe giren 5421 sayılı Gelir Vergisi Kanunu ile o döneme kadar uygulanan ve geniş ölçüde karinelere dayanan kazanç vergisi, iktisadi buhran vergisi, muvazene (dengeleme) vergisi ve hava kuvvetlerine yardım vergisi gibi dağınık ve ilkel vergiler kaldırılmıştır. Bunların yerine, gerçek ve tüzel kişilerin gerçek kazançlarını en adil şekilde kavramayı hedefleyen modern bir gelir vergisi sistemi inşa edilmiştir. Bu köklü reform süreci, 1960 yılında kabul edilen ve günümüzde de yürürlükte olan 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu ile olgunlaşmıştır.
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun genel gerekçesinde, bu yeni sistemin Türkiye'de çağdaş ve medeni bir vergi hukukunun temellerini attığı açıkça belirtilmiştir. Kanun koyucu, ilk uygulama yıllarında ortaya çıkan belirsizlikleri, yetersizlikleri ve haksızlıkları gidermek amacıyla kanunu zaman içinde revize etmiştir. Verginin etkinliğini (randımanını) artırmak, milli gelirdeki artışa paralel bir vergi hasılatı elde etmek ve mükellefler arasında adaleti sağlamak amacıyla muafiyet ve istisnaların sınırları netleştirilmiş, verginin kendi kendini kontrol etmesini sağlayacak mekanizmalar yasa yapısına dahil edilmiştir.
Gelir vergisinin yapısını ve işleyişini belirleyen üç temel karakteristik özellik bulunmaktadır. Bunlardan ilki verginin 'kişisel' olmasıdır. Gelir vergisi, mükelleflerin kişisel, ailevi ve sosyal durumlarını dikkate alan mekanizmalara sahiptir. Örneğin, mükellefin evli olup olmaması, çocuk sayısı veya engellilik durumu gibi öznel koşullar vergilendirme aşamasında indirimler, muafiyetler veya farklı tarifeler yoluyla göz önünde bulundurulur. Bu yönüyle gelir vergisi, objektif vergilerden ayrılır ve mali güce göre vergilendirme ilkesine hizmet eder.
İkinci temel özellik 'genellik' ilkesidir. Gelir vergisi, ilke olarak vergiye tabi gelir elde eden bütün gerçek kişileri kapsar. Cinsiyet, sosyal statü, meslek grubu veya uyruk ayrımı yapılmaksızın, kanunun belirlediği sınırlar dahilinde gelir elde eden herkes bu verginin mükellefidir. Üçüncü özellik ise verginin 'dolaysız' (vasıtasız) bir nitelik taşımasıdır. Dolaysız vergilerde kanun koyucunun temel iradesi, vergi yükünün başkalarına yansıtılmaması, vergiyi ödeyen kişi ile vergi yükünü taşıyan kişinin aynı olması yönündedir. Gelir vergisi mükellefi, kazandığı gelir üzerinden hesaplanan vergiyi doğrudan kendisi üstlenir.
Gelir vergisinin konusu, en genel tanımıyla 'gelir'dir. Ancak iktisat ve maliye yazınında gelirin ne şekilde tanımlanacağı ve sınırlandırılacağı konusunda iki temel teori geliştirilmiştir. Bunlardan ilki von Hermann ve Fuisting tarafından savunulan 'Kaynak Teorisi'dir. Bu teoriye göre gelir; belirli bir üretim faktöründen (emek, sermaye, doğa, girişimci) düzenli ve periyodik olarak sağlanan ücret, faiz, rant ve kâr şeklindeki değerler akımıdır. Bu teoride süreklilik esastır; arızi kazançlar, miraslar veya talih oyunlarından elde edilen tek seferlik gelirler gelir tanımına dahil edilmez.
İkinci teori ise G. Schanz tarafından geliştirilen 'Safi Artış Teorisi'dir (Schanz-Haig-Simons teorisi). Bu teoriye göre gelir, bir kişinin belirli bir dönemdeki tüketim harcamaları ile o dönem sonunda varlıklarında meydana gelen net (safi) değer artışının toplamıdır. Safi artış teorisi çok daha geniş bir kapsama sahiptir; üretim faktörlerinin değerindeki artışlar (değer artış kazançları, sermaye kazançları), miras ve intikal yoluyla gelen değerler ile talih oyunlarından elde edilen tüm gelirler bu teori çerçevesinde gelir kabul edilir ve vergilendirilmesi öngörülür.
Türk Gelir Vergisi Kanunu'nun 1. maddesine göre gelir; 'bir gerçek kişinin bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarıdır.' Türk vergi sistemi, temel olarak Kaynak Teorisi'ni benimsemiş olmakla birlikte, kanunun 2. maddesinde yer alan 'diğer kazanç ve iratlar' unsuruyla Safi Artış Teorisi'ne de yaklaşmıştır. Böylece süreklilik arz etmeyen bazı arızi kazançlar ve değer artışları da vergi kapsamına alınarak karma bir yaklaşım sergilenmiştir.
Gelir Vergisi Kanunu'nun 1. maddesi çerçevesinde, vergilendirilecek gelirin sahip olması gereken altı temel nitelik bulunmaktadır. Bunlar gelirin kişisel olması, yıllık olması, elde edilmiş olması, gerçek olması, safi olması ve genel olmasıdır. Gelirin 'kişisel olması', gelirin mutlaka bir gerçek kişi tarafından elde edilmiş olmasını gerektirir. Tüzel kişilerin gelirleri bu verginin değil, kurumlar vergisinin konusuna girer. Her gerçek kişinin geliri ayrı ayrı beyan edilir ve vergilendirilir.
Gelirin 'yıllık olması', vergilendirmede bir takvim yılının (1 Ocak - 31 Aralık) esas alınmasını ifade eder. Ancak işe başlama, işi bırakma veya ölüm gibi durumlarda 12 aydan kısa süren 'kısıt hesap dönemi' uygulanabileceği gibi, işin niteliği gereği Maliye Bakanlığı tarafından belirlenen 'özel hesap dönemi' de geçerli olabilir. Gelirin 'elde edilmiş olması', kazanç veya iradın mükellefin hukuki ve ekonomik tasarruf alanı içerisine girmesidir. Elde etmede ticari ve zirai kazançlar için 'tahakkuk esası' (alacak hakkının doğması), diğer gelir unsurları için ise 'tahsil esası' (nakden veya aynen teslim alınma) geçerlidir.
Gelirin 'gerçek olması', vergilendirilecek kazancın belgelere ve gerçek duruma dayanmasını ifade eder; beyan esası bu niteliğin bir sonucudur. Gelirin 'safi olması', gayrisafi hasılattan, bu hasılatın elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan ve kanunen kabul edilen giderlerin düşülmesinden sonra kalan tutarın vergilendirilmesini öngörür. Son olarak, gelirin 'genel olması' (üniter yapı), mükellefin farklı kaynaklardan elde ettiği tüm kazanç ve iratların tek bir yıllık beyannamede toplanarak tek bir artan oranlı tarifeye göre vergilendirilmesini zorunlu kılar.
Gelir Vergisi Kanunu'nun 2. maddesinde geliri oluşturan kazanç ve iratlar yedi unsur halinde sayılmıştır. Bunlar; ticari kazançlar, zirai kazançlar, ücretler, serbest meslek kazançları, gayrimenkul sermaye iratları, menkul sermaye iratları ve diğer kazanç ve iratlardır. Bu unsurlardan ilk altısı (ticari, zirai, serbest meslek kazançları, ücret, gayrimenkul ve menkul sermaye iratları) kural olarak süreklilik ve devamlılık arz eden faaliyetlerden elde edilir.
Yedinci unsur olan 'diğer kazanç ve iratlar' ise süreklilik şartı aranmayan, bir takvim yılında bir defa dahi elde edilse vergilendirilen arızi kazançları ve değer artış kazançlarını kapsar. Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, bu yedi unsurun her biri tespit edilirken gerçek ve safi miktarlarıyla dikkate alınır. Bu yedi unsurun tek bir beyannamede toplanması üniter vergi sisteminin gereğidir. Eğer her gelir unsuru kendi içinde ayrı ayrı ve farklı tarifelerle vergilendirilseydi, buna 'sedüler vergi sistemi' adı verilecekti.
Gelir vergisinde mükellefiyet, kapsamı yönünden 'tam mükellefiyet' ve 'dar mükellefiyet' olmak üzere ikiye ayrılır. Tam mükellefiyette 'şahsilik (kişisellik) ilkesi' geçerlidir. Türkiye'de yerleşmiş sayılan gerçek kişiler ile resmi daire, müessese veya merkezi Türkiye'de bulunan teşekkül ve teşebbüslere bağlı olarak yabancı ülkelerde oturan Türk vatandaşları tam mükellef kabul edilir. Tam mükellefler, hem Türkiye içinde hem de Türkiye dışında (dünyanın neresinde olursa olsun) elde ettikleri tüm kazanç ve iratların tamamı üzerinden Türkiye'de vergilendirilirler.
Dar mükellefiyette ise 'yersellik (mülkilik) ilkesi' geçerlidir. Türkiye'de yerleşmiş olmayan gerçek kişiler dar mükellef sayılırlar ve yalnızca Türkiye sınırları içinde elde ettikleri kazanç ve iratlar üzerinden vergilendirilirler. Bir kazancın Türkiye'de elde edilmiş sayılması için kanunda her gelir unsuru için özel şartlar belirlenmiştir. Örneğin, ticari kazançlarda Türkiye'de işyerinin bulunması veya daimi temsilci bulundurulması gerekirken, ücretlerde hizmetin Türkiye'de ifa edilmiş olması veya ödemenin Türkiye'de değerlendirilmesi şartı aranır.