Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Türk vergi sisteminde gelir vergisi matrahının tespiti için idarece takdir usulü, karine usulü, götürü usul ve beyan usulü olmak üzere dört temel yöntem bulunmaktadır. Bu yöntemler arasından Türk vergi sisteminin kabul ettiği ana tarh usulü beyan usulüdür. Beyan usulü, mükellefin vergi tarhına dayanak oluşturacak matraha ilişkin bütün kazanç, irat, gider ve indirim bilgilerini yazılı olarak vergi idaresine kendisinin sunması esasına dayanır.
Mükellefler ne kadar dürüst ve bilinçli olurlarsa olsunlar, kendi beyan edecekleri matrahı minimize etme veya kendilerince adil gördükleri ölçüde beyanda bulunma eğilimindedirler. Bu nedenle beyan usulünün adil ve başarılı bir şekilde uygulanabilmesi, ancak vergi idaresinin etkin ve yaygın bir denetim mekanizmasına sahip olmasıyla mümkündür. Gelir vergisinde mükelleflerin durumlarına göre kullanabilecekleri yıllık beyanname, geçici beyanname, muhtasar beyanname ve münferit beyanname olmak üzere dört çeşit beyanname türü mevcuttur.
Gelir vergisinde üniter (tekçi) gelir vergisi sistemi geçerlidir. Bu sistem gereğince, bir takvim yılı içinde Gelir Vergisi Kanunu'nda sayılan yedi gelir unsurundan (ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı ve diğer kazanç ve iratlar) elde edilen gelirler toplanarak tek bir yıllık beyannamede birleştirilir. Bu toplama işlemi, kişilerin toplam mali güçlerine göre vergilendirilmesini sağlayarak vergi adaletinin tesis edilmesinde en önemli araçlardan biridir.
Mükelleflerin elde ettikleri her gelir unsuru yıllık beyannameye dâhil edilerek toplanmaz. Tam mükellefiyette; gerçek usulde vergilendirilmeyen zirai kazançlar ile tek işverenden alınmış ve stopaja tabi tutulmuş ücretler beyan dışıdır. Birden fazla işverenden ücret alanlarda ise, birden sonraki işverenden aldıkları ücretlerin toplamı, stopajla vergilendirilmiş olmak şartıyla Gelir Vergisi Kanunu'nun 103. maddesindeki tarifenin ikinci gelir diliminde yer alan tutarı aşmıyorsa beyannameye dâhil edilmez.
Ayrıca, Türkiye'de stopaja tabi tutulmuş menkul sermaye iratları ile ikinci gelir dilimindeki tutarı aşmayan stopajlı gayrimenkul sermaye iratları yıllık beyannameye dâhil edilmez. Kazanç ve iratların kanuni istisna hadleri içinde kalan kısımları ile bir takvim yılı içinde elde edilen, tevkifata ve istisna uygulamasına konu olmayan ve kanunda belirtilen haddi aşmayan menkul ve gayrimenkul sermaye iratları için de beyanname verilmez.
Dar mükellefiyete tabi olan mükelleflerde ise beyannameye dâhil edilmeyen gelirlerin kapsamı daha geniştir. Dar mükelleflerin tamamı Türkiye'de stopaj (kesinti) usulüyle vergilendirilmiş olan ücretleri, serbest meslek kazançları, menkul ve gayrimenkul sermaye iratları ile diğer kazanç ve iratları için yıllık beyanname vermeleri gerekmez ve bu gelirlerini diğer gelirleri için verecekleri beyannamelere de dâhil etmezler.
Gelirin toplanmasında, mükellefin farklı gelir kaynaklarının bir kısmından doğan zararları, diğer kaynaklardan elde edilen kazanç ve iratlara mahsup edilebilir. Bu mahsup işlemi sonucunda o yıl içinde kapatılamayan zarar kısmı, takip eden yılların gelirlerinden indirilir. Ancak Gelir Vergisi Kanunu'nun 88. maddesi uyarınca, arka arkaya beş yıl içinde mahsup edilemeyen zarar bakiyeleri sonraki yıllara devredilemez ve nakledilemez.
Beyanname üzerinden yapılabilecek diğer indirimler arasında; mükellefin şahsı, eşi ve küçük çocuklarına ait şahıs sigorta primleri ve bireysel emeklilik katkı payları, eğitim ve sağlık harcamaları, serbest meslek erbabı veya basit usuldeki mükellefler için engellilik indirimi, girişim sermayesi fonu indirimleri yer alır. Ayrıca amatör spor dalları için yapılan sponsorluk harcamalarının tamamı, profesyonel spor dalları için ise %50'si beyan edilen gelirden indirilebilir.
Bağış ve yardımlar da belirli şartlarla indirim konusudur. Kamu yararına çalışan dernekler ile vergi muafiyeti tanınan vakıflara yapılan bağışlar beyan edilecek gelirin %5'i ile sınırlıdır. Buna karşılık; okul, sağlık tesisi, öğrenci yurdu, huzurevi gibi yerlerin inşası veya işletilmesi için yapılan bağışların, gıda bankacılığı bağışlarının, Başbakanlık veya Bakanlar Kurulu yardım kampanyalarının, Türkiye Kızılay Derneği ve Yeşilay Cemiyeti'ne yapılan bağışların tamamı beyanname üzerinden doğrudan indirilebilir.
Gelir Vergisi Kanunu'nun 90. maddesi uyarınca, gelir vergisinin matrahından ve gelir unsurlarından indirilmesi yasaklanmış bazı giderler mevcuttur. Gelir vergisi ile diğer şahsi vergiler, her ne şekilde olursa olsun kesilen vergi cezaları, para cezaları, Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre ödenen cezalar, gecikme zamları, gecikme faizleri ve Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre ödenen gecikme faizleri hiçbir şekilde vergi matrahından indirilemez.
Yıllık beyannamenin verilme zamanı gelirin türüne göre değişir. Bir takvim yılına ait yıllık beyanname, izleyen yılın Mart ayının 25. günü akşamına kadar verilir. Ancak gelirin sadece basit usulde tespit edilen ticari kazançlardan ibaret olması durumunda beyanname izleyen yılın Şubat ayının 25. günü akşamına kadar verilir. Tam mükellefiyette beyanname mükellefin ikametgahının bulunduğu yerdeki vergi dairesine sunulur.
Dar mükellefiyette ise beyanname, eğer Türkiye'de vergi muhatabı varsa onun oturduğu yerin vergi dairesine, muhatap yoksa işyerinin bulunduğu yer vergi dairesine verilir. İşyeri birden fazla ise bu işyerlerinden herhangi birisinin bulunduğu yerdeki vergi dairesi yetkilidir. Beyannameler doğrudan vergi dairesine elden teslim edilebileceği gibi taahhütlü posta yoluyla da gönderilebilir.
Geçici beyanname; basit usul hariç ticari kazanç sahipleri ile serbest meslek erbabının cari vergilendirme döneminin gelir vergisine mahsup edilmek üzere üçer aylık kazançları üzerinden verdikleri beyannamedir. Bu beyanname üzerinden tarifenin ilk gelir dilimine uygulanan %15 oranında geçici vergi hesaplanır. Üç aylık dönemi izleyen ikinci ayın 14. günü akşamına kadar beyan edilip 17. günü akşamına kadar ödenir.
Muhtasar beyanname, işverenler veya vergi tevkifatı yapan diğer kimseler tarafından kesilen vergilerin matrahları ile birlikte toplu olarak vergi dairesine bildirilmesine mahsustur. Stopaj yöntemi, gelirin elde edilmesi ile vergilendirilmesi arasındaki süreyi kısaltarak hazineye düzenli nakit akışı sağlar. Tevkifat yapmak zorunda olanlar arasında kamu idareleri, ticaret şirketleri, iş ortaklıkları, dernekler, vakıflar ve gerçek gelirini beyan eden serbest meslek erbabı yer alır. Muhtasar beyanname kural olarak ertesi ayın 23. günü akşamına kadar verilir.
Münferit beyanname ise dar mükellefiyete tabi olanların yıllık beyanname ile bildirmeye mecbur olmadıkları ve üzerlerinden tevkifat yoluyla vergi kesilmemiş kazanç ve iratlarının bildirilmesi için kullanılır. Dar mükellefler, bu kapsamdaki kazanç ve iratlarını elde ettikleri (iktisap ettikleri) tarihten itibaren 15 gün içinde münferit beyanname ile ilgili vergi dairesine bildirmek ve hesaplanan vergiyi de aynı 15 günlük süre içinde ödemekle yükümlüdürler.