Ünite 10: Basın Birliği ve 1. Türk Basın Kurultayı

I. Türk Basın Kurultayı'nın Tarihi ve Toplantı Yeri

25 Mayıs 1935 tarihinde Matbuat Umum Müdürlüğü tarafından toplanmıştır. Açılış konuşmasını dönemin İçişleri Bakanı Şükrü Kaya yapmış olup, en temel hedeflerinden biri basını tek çatı altında toplayacak birliğin altyapısını oluşturmaktır.

Basın Birliği Kanunu'nun Çıkış Tarihi ve Numarası

Basın Birliği Kuruluş Kanunu, 27 Haziran 1938 yılında 3511 sayı ile kabul edilmiş ve 14 Temmuz 1938 tarihinde Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. Yasa, Türkiye'de gazetecileri ilk kez zorunlu bir şemsiye altında birleştirmiştir.

Basın Birliği'nin İlk Başkanı ve Yönetim Kadrosu

19 Temmuz 1938’de yapılan ilk kongrede başkanlığa CHP Ankara Milletvekili ve Ulus gazetesi başyazarı Falih Rıfkı Atay seçilmiştir. Merkez İdare Kuruluna ise Asım Us, Ahmet Şükrü Esmer, Abidin Daver, Sadri Ertem gibi dönemin tanınmış isimleri getirilmiştir.

ABD Basın Özgürlüğü Komisyonu'nun Türkiye Ziyareti

1945 yılı Şubat ayında Türkiye’ye gelen komisyon üyeleri, Ankara ve İstanbul’da yaptığı görüşmelerde basın özgürlüğünün barışın şartı olduğunu savunmuş ve bu ziyaret Türkiye'de kamuoyunda 'basın özgürlüğü' tartışmalarını başlatmıştır.

Anahtar Kavramlar

I. Türk Basın KurultayıMatbuat Umum Müdürlüğü tarafından 25 Mayıs 1935 tarihinde toplanan, gazetecileri bir araya getirmeyi ve basının tek elden yönetilmesini amaçlayan kurultaydır. Bu kurultay sonucunda basını tek çatı altında toplayacak zorunlu bir birliğin kurulması kararlaştırılmıştır.

Basın Birliği27 Haziran 1938 tarihli ve 3511 sayılı kanunla kurulan, gazetecilerin üye olmasının zorunlu olduğu ve Mussolini İtalya'sındaki Basın Odaları örnek alınarak oluşturulan mesleki örgüttür. Birlik, 1938-1946 yılları arasında faaliyet göstermiştir.

Haysiyet DivanıBasın Birliği bünyesinde kurulan ve üyeler arası anlaşmazlıkları ile meslek haysiyetine aykırı durumları inceleyerek meslekten uzaklaştırma veya ihraç gibi cezalar verebilen disiplin organıdır.

Mıntıka Haysiyet DivanıBasın Birliği'nin yerel birimlerinde kurulan ve üyeler hakkında bir aya kadar meslekten uzaklaştırma cezası verme yetkisine sahip olan alt disiplin kuruludur.

Yüksek Haysiyet DivanıBasın Birliği'nin en üst disiplin organı olup, üyelerine üç aya kadar meslekten uzaklaştırma veya birlikten tamamen çıkarma cezası verebilen yetkili kuruldur.

Matbuat Umum MüdürlüğüCumhuriyet'in ilk yıllarında basın hayatını ve yayın faaliyetlerini düzenlemek ve denetlemekle görevli devlet kurumudur. 1935 yılında I. Türk Basın Kurultayı bu müdürlük tarafından toplanmıştır.

Milli Şef Dönemi Basın PolitikasıAtatürk'ün ölümünden sonra 1938-1946 yılları arasında siyasal otoritenin basın üzerindeki baskılarının doruğa çıktığı, resmi açıklamalar dışındaki siyasi haberlerin yasaklandığı ve Milli Şef ile ilgili haberlerin büyük puntolarla verilmesinin zorunlu olduğu dönemdir.

Mussolini İtalya'sı Basın OdalarıTürkiye'de Basın Birliği kurulurken örnek alınan, basını tamamen devlet kontrolü altında tutmayı ve zorunlu üyelik şartı koşmayı amaçlayan İtalyan faşist rejimi basın örgütlenme modelidir.

ABD Basın Özgürlüğü KomisyonuŞubat 1945'te Türkiye'ye gelerek hükümet yetkilileri ve basın çevreleriyle görüşmeler yapan, basın özgürlüğünün önemini vurgulayan ve Türkiye'de demokratikleşme tartışmalarını tetikleyen uluslararası heyettir.

Otokontrol (Özdenetim)Basın mensuplarının sansüre meydan vermemek ve ağır sorumluluk bilinciyle hareket etmek amacıyla kendi içlerinde uyguladıkları denetim mekanizmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Basın Birliği'nin Yasal Olarak Kapatılması

Çok partili hayata geçiş süreci ve uluslararası gelişmeler doğrultusunda, Basın Birliği 30 Mayıs 1946 tarihli ve 4932 sayılı kanun ile lağvedilmiş, bu kanun 18 Haziran 1946’da yürürlüğe girerek birliğin hukuki varlığına son vermiştir.

Haysiyet Divanlarının Cezalandırma Yetkileri

Mıntıka haysiyet divanları bir aya kadar meslekten uzaklaştırma cezası verebilirken, Yüksek Haysiyet Divanı üç aya kadar uzaklaştırma ve birlikten çıkarma cezası verme yetkisine sahip disiplin organlarıydı.

Basın Birliği'nin Esin Kaynağı

Türkiye'de kurulan ve kanunla zorunlu kılınan Basın Birliği örgütlenmesi, totaliter rejim dönemindeki Mussolini İtalya’sındaki Basın Odaları teşkilatlanması modelinden esinlenilerek hayata geçirilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

I. Türk Basın Kurultayı'nın 25 Mayıs 1935'te Matbuat Umum Müdürlüğü tarafından toplandığını ve açılış konuşmasını Şükrü Kaya'nın yaptığını mutlaka unutmayın.
Basın Birliği'nin gönüllü değil, kanunla kurulan ZORUNLU bir meslek örgütü olduğunu ve üye olmadan gazetecilik yapılamadığını kesinlikle aklınızda tutun.
Basın Birliği'nin Mussolini İtalya'sındaki Basın Odaları örnek alınarak kurulduğu bilgisi sınavda sıkça çeldirici olarak sorulabilir, bu kaynağı unutmayın.
Mıntıka haysiyet divanlarının '1 aya kadar', Yüksek Haysiyet Divanı'nın ise '3 aya kadar ve birlikten çıkarma' cezası verebildiği süre detayına dikkat edin.
Basın Birliği'nin ilk başkanının Falih Rıfkı Atay olduğunu ve birliğin 1946 yılında 4932 sayılı kanunla kapatıldığını tarihleriyle ezberleyin.
1945 Şubat ayında Türkiye'yi ziyaret eden heyetin 'ABD Basın Özgürlüğü Komisyonu' olduğunu ve bu ziyaretin 1946'daki kapanma sürecini tetiklediğini unutmayın.