Ünite 7: Osmanlı Devleti’nde Basın Hareketleri ile İlk Yasal Düzenlemeler ve Basın Etiği

İlk Matbaacılık Faaliyetleri (1493 - 1627)

Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk matbaacılık faaliyetleri devlet eliyle değil azınlıklarca başlatılmıştır. Sırasıyla 1493'te Yahudiler, 1567'de Ermeniler ve 1627'de Rumlar Osmanlı topraklarında matbaa kurup faaliyet yürütmüşlerdir.

Fransızca İlk Gazeteler (18. Yüzyıl Sonu)

Osmanlı'da ilk gazeteler Türkçe değil, Fransız Büyükelçiliği'nce çıkarılan Fransızca yayınlardır. 'Bulletin des Nouvelles' ve 'Gazette Française de Constantinople' 18. yüzyılın sonlarında bu kapsamda yayımlanan ilk örneklerdir.

Kırım Harbi ve Halkın Gazete Okumaya Başlaması (1853-1856)

Osmanlı halkının gazetelere olan ilgisi gazete çıkışından çok sonra başlamıştır. 1853-1856 Kırım Harbi sırasında savaş haberlerini anlık takip etmek isteyen halk ilk kez kitlesel olarak gazete okumaya başlamıştır.

Kırım Savaşı'nda İlk Resimli Gazete Örneği

Kırım Savaşı döneminde basım-yayım tekniklerinde gelişmeler yaşanmıştır. İngiliz fotoğrafçı Roger Fenton’ın savaş fotoğrafları 'Illustrated London News' dergisinde tahta oymalı gravürler olarak basılmış, resimli basının ilk adımı atılmıştır.

Anahtar Kavramlar

Vankulu Lügatiİbrahim Müteferrika tarafından 1729 yılında Osmanlı'da basılan ilk eserdir. Matbaanın Türk/İslam dünyasındaki ilk somut ve önemli ürünü olarak tarihe geçmiştir.

Takvim-i VakayiII. Mahmut’un emriyle 1831 yılında yayımlanmaya başlayan ve Osmanlı Devleti’nin resmi gazetesi niteliğini taşıyan en önemli yayın organıdır. Osmanlı basın tarihinin dönüm noktası kabul edilir.

Basmahane NizamnamesiSultan Abdülmecid döneminde 1857 yılında yürürlüğe konulan bir tüzüktür. Matbaa sahipleri ile çalışan tüm personelin devlet tarafından kayıt altında tutulmasını zorunlu kılmıştır.

Osmanlı Ceza Kanunu1853 tarihli Fransız Ceza Kanunu'ndan uyarlanarak 1858'de yürürlüğe konan kanundur. 138, 139 ve 213. maddeleriyle yalan ve genel ahlaka aykırı haberlere cezai yaptırım öngörerek basında etik ihlallere karşı cezayı ilk kez düzenlemiştir.

Matbuat NizamnamesiOsmanlı döneminde basını doğrudan ilgilendiren ilk yasal nitelikli düzenlemedir. Sultan Abdülaziz döneminde çıkarılmış olup, yalan haber ve hakaret içeren yazılara karşı cezai hükümler içermiştir.

Kararname-i AliAli Paşa tarafından 27 Mart 1867’de çıkarılan kararnamedir. Matbuat Nizamnamesi sınırları dışında da hükümete gazete kapatma yetkisi vererek basın özgürlüğünü ciddi biçimde kısıtlamış ve 40 yılı aşkın süre yürürlükte kalmıştır.

Kanunu EsasiI. Meşrutiyet'in ilanıyla 1876'da yürürlüğe giren Osmanlı'nın ilk anayasasıdır. Basın faaliyetlerini ilk kez anayasal koruma altına alması bakımından son derece önemlidir.

93 HarbiTarihimizde 93 Harbi olarak bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'dır. II. Abdülhamit, bu savaşı ve Kanunu Esasi'nin 113. maddesini bahane ederek Meclis-i Mebusan'ı kapatmış ve anayasayı askıya almıştır.

24 TemmuzII. Meşrutiyet'in ilanı sonrasında Kanunu Esasi'nin 12. maddesinin yeniden düzenlenerek basın üzerindeki ön sansürün kaldırıldığı, Türk basın tarihinde müstesna bir yere sahip olan tarihtir.

Beyanname Sistemi1909 Matbuat Kanunu ile birlikte kabul edilen sistemdir. Matbaa açmayı zorlaştıran eski ruhsatname sisteminin terk edilerek yerine daha kolay bildirim esasına dayalı bir sistemin getirilmesini ifade eder.

Diğer Önemli Bilgiler

Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın Gazeteleri

Osmanlı merkezi yönetimi dışında, Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa kendi siyasi ve politik çıkarları doğrultusunda bölgesel nitelikte 'Vakayi-i Mısriyye' ve 'Vakayi-i Giridiye' adlı gazeteleri yayımlamıştır.

Kararname-i Ali'nin Süresi (1867)

Ali Paşa tarafından 27 Mart 1867'de hükümete gazete kapatma yetkisi vermek üzere çıkarılan Kararname-i Ali, her ne kadar geçici bir düzenleme olarak düşünülse de 40 yılı aşkın bir süre yürürlükte kalarak basına ağır darbe vurmuştur.

Kanunu Esasi'nin 113. Maddesi ve Meclis'in Kapatılması

II. Abdülhamit, 1876 tarihli Kanunu Esasi'nin olağanüstü durumlarda padişaha geniş yetkiler tanıyan 113. maddesini ve 93 Harbi'ni gerekçe göstererek 1878'de meclisi kapatmış ve anayasayı askıya almıştır.

Sınavda Dikkat Et

Azınlık matbaalarının tarihleri (Yahudiler 1493, Ermeniler 1567, Rumlar 1627) karıştırılmamalıdır; ilk matbaa girişimleri azınlıklara aittir.
Osmanlı'nın resmi gazetesinin 'Takvim-i Vakayi' (1831) olduğu, Mısır Valisi Kavalalı'nın ise 'Vakayi-i Mısriyye' ve 'Vakayi-i Giridiye'yi çıkardığı unutulmamalıdır.
Halkın gazete okumaya başlamasının Lale Devri veya matbaanın kuruluşuyla değil, 1853-1856 Kırım Harbi ile başladığı bilgisine dikkat edilmelidir.
Basında etik ilkelere aykırı fiillere ilk cezai yaptırımın Nizamnamelerle değil, 1858 tarihli 'Osmanlı Ceza Kanunu' ile geldiği sınavda sıkça sorulan bir detaydır.
Kararname-i Ali'nin geçici olarak çıkarılıp 40 yılı aşkın süre yürürlükte kaldığı ve hükümete gazete kapatma yetkisi verdiği unutulmamalıdır.
Basının ilk kez anayasal korumaya kavuşmasının 1876 Kanunu Esasi ile olduğu, ön sansürün kaldırılmasının ise II. Meşrutiyet dönemi (24 Temmuz) gerçekleştiği karıştırılmamalıdır.
1909 Matbuat Kanunu ile ruhsatname sisteminden 'beyanname sistemine' geçildiği bilgisi AOF sınavlarında çeldirici olarak sıklıkla kullanılır.