Ünite 10: Medya Endüstrisi ve Türk Sinema Endüstrisi

Osmanlı'da İlk Sinema Gösterimi (1896)

Osmanlı halkına açık ilk film gösterimi 1896 yılında Galatasaray karşısındaki Sponeck Birahanesi'nde yapılmıştır. Gösterim için Türkçe, Fransızca, Rumca ve Ermenice ilanlar basılmış, gösterimler Lumiere'in kameramanı Alexandre Promio tarafından desteklenmiştir.

Milli Sinema'nın Kuruluşu (1914)

Türklerin sinema işletmeciliğine ilk adımı 19 Mart 1914 tarihinde atılmıştır. Cevat Boyer ile Murat Bey adlı iki ortak tarafından Şehzadebaşı'nda kurulan 'Milli Sinema' salonu hizmete açılan ilk Türk işletmesidir.

Merkez Ordu Sinema Dairesi - MOSD (1915)

Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın Almanya gezisinden etkilenerek kurduğu MOSD, ordu bünyesinde propaganda ve belge film üretmiştir. Başına Pathe temsilcisi Sigmund Weinberg getirilmiş, yardımcılığını Fuat Uzkınay üstlenmiştir.

İlk Türk Filmi: Ayestafenos (1915)

Fuat Uzkınay tarafından 1915 yılında çekilen 150 metrelik 'Ayestafenos’taki Rus Abidesi’nin Yıkılışı' adlı belgesel film Türk sinemasının ilk filmi kabul edilir; ancak günümüzde kopyası bulunmamaktadır.

Anahtar Kavramlar

Türk SinemasıTürkiye sınırları içinde çekilen, Türk toplumunun tarihsel, kültürel ve sosyal dinamiklerini yansıtan ulusal sinema olgusudur. Sancar'a göre ulusal hafızanın oluşması için yukarıdan dayatılan bir kurgunun ürünü olarak gelişmiştir.

SinemaHareketli görüntülerin ve seslerin bir araya getirilmesiyle hikaye anlatma, belgeletme ve estetik ifade amacı güden yedinci sanat dalıdır. Osmanlı döneminde ilk olarak yabancı uyruklular ve azınlıklarca gösterilmiştir.

EndüstriFilm üretiminden dağıtımına, sinema salonlarından ekipman tedariğine kadar ekonomik bir pazar ve kurumsal yapı oluşturan sektörel bütündür. Türk sineması tarihi boyunca tam anlamıyla endüstrileşme konusunda çeşitli zorluklar yaşamıştır.

Medya EndüstrisiTelevizyon, radyo, reklamcılık, yayıncılık ve yeni medya araçlarını kapsayan, sinemayla sıkı bir etkileşim ve beslenme ilişkisi içinde olan geniş kültürel endüstri alanıdır.

ProdüksiyonBir sinema filmantografik eserinin hazırlık (pre-prodüksiyon), çekim (prodüksiyon) ve post-prodüksiyon (kurgu, ses, efekt) aşamalarını kapsayan yapım sürecidir.

FilmIşığın duyarlı bir yüzeye veya dijital algılayıcıya kaydedilmesiyle oluşturulan, belirli bir kurgu ve anlatı yapısına sahip görsel-işitsel sanat eseridir.

Merkez Ordu Sinema Dairesi (MOSD)I. Dünya Savaşı sırasında Enver Paşa tarafından ordu içinde propaganda ve belge film üretmek amacıyla kurulan askeri sinema kurumudur.

Tiyatrocular Dönemi1922-1939 yılları arasında Muhsin Ertuğrul ve Darülbedayi kökenli tiyatrocuların sinemada egemenlik kurduğu, tiyatro oyunlarının beyazperdeye uyarlandığı dönemdir.

Geçiş Dönemi1939-1950 yılları arasında tiyatrocuların egemenliğinin kırılmaya başladığı, Mısır filmlerinin ithal edildiği, savaş şartları nedeniyle ekonomik krizlerin yaşandığı ve yeni yönetmenlerin sahneye çıktığı evredir.

Sinemacılar Dönemi1950-1970 yılları arasında Lütfi Ö. Akad, Metin Erksan, Atıf Yılmaz gibi profesyonel sinemacıların yönetmen koltuğuna oturduğu, Batı sinemasının takip edilmeye başlandığı altın evredir.

Yeşilçam Sineması1960-1970'ler arasında Beyoğlu Yeşilçam Sokağı çevresinde yoğunlaşan, düşük bütçelerle hızla çekilen, benzer klişe ve tiplemeleri barındıran ancak halk tarafından çok sevilen Türk popüler sinema akımıdır.

Tarihi Kostüme Avantür1950'lerde 'İstanbul'un Fethi' filmiyle başlayıp 1970'lerin ortalarına kadar süren, tarihi kahramanların maceralarını yüzeysel ve sinematografik kaygılardan uzak şekilde işleyen film türüdür.

Ulusal SinemaHalit Refiğ ve Kemal Tahir'in öncülüğünde, Batı sineması öykünmeciliğine karşı çıkarak Türk toplumunun kendi değerlerine ve yapısına uygun bir sinema dili kurmayı amaçlayan kuramsal görüştür.

Milli SinemaYücel Çakmaklı tarafından savunulan, Türk-İslam sentezcileri ve dini hassasiyeti olan milliyetçiler tarafından desteklenen, yerli ve milli değerleri ekrana taşımayı hedefleyen akımdır.

Suskun Dönem1990'larda kotaların kaldırılmasıyla Amerikan majör dağıtım şirketlerinin sektörü ele geçirdiği, film yapım sayıları ve yerli sinirci sayısının dibe vurduğu ekonomik ve sanatsal darbe dönemidir.

MajörlerTürkiye pazarına girerek sinema salonlarını ve dağıtımı tekeline alan büyük Hollywood ve Amerikan film dağıtım şirketleridir.

Sanat FilmiYönetmenin estetik vizyonunu ön planda tutan, küçük bütçeli, ulusal ve uluslararası festivallerde ödül alan ancak gişede sınırlı seyirciye ulaşan nitelikli sinema yapıtlarıdır.

Popüler SinemaGeniş kitleleri sinemaya çekmeyi amaçlayan, büyük bütçeli, yıldız oyuncularla çalışan, komedi, dram gibi aşina olunan türleri barındıran ticari sinema koludur.

Pre ve Post ProdüksiyonFilmin çekim öncesi hazırlık (senaryo, mekan, oyuncu seçimi) ve çekim sonrası işlemler (kurgu, ses, dijital efekt, renk düzenleme) aşamalarını ifade eden teknik süreçlerdir.

Eğlence Vergisi (Rüsum)Sinema biletleri üzerinden alınan ve biletin ana fiyatına eklenerek devletin kestiği ek vergi kalemi olup, sektörün üzerindeki vergi yükünü artıran unsurlardan biridir.

KinetoskopEdison tarafından icat edilen, tek bir kişinin kabin içinden mercekten bakarak hareketli film izlemesine imkân veren ilk dönem gösteri cihazıdır.

Ayestafenos’taki Rus Abidesi’nin YıkılışıFuat Uzkınay tarafından 1915 yılında çekilen ve Türk sinemasının ilk filmi kabul edilen, günümüzde kopyası bulunmayan tarihi belge niteliğindeki yapıttır.

Diğer Önemli Bilgiler

İlk Öykülü Filmler: Pençe ve Casus (1917)

Müdafaa-i Milliye Cemiyeti adına Sedat Simavi tarafından yönetilen 1917 tarihli Pençe ve Casus filmleri, Türk sinemasının ilk kurgusal/öykülü yapımları olarak tarihe geçmiştir.

İlk Kurtuluş Savaşı Filmi: Ateşten Gömlek (1923)

Halide Edip Adıvar'ın românından uyarlanan, Kemal Film yapımcılığında Muhsin Ertuğrul'un yönettiği 1923 yapımı Ateşten Gömlek, ilk konulu Kurtuluş Savaşı filmidir ve ilk kez Müslüman Türk kadın oyuncular bu filmde rol almıştır.

1966 Yılında Dünya Dördüncülüğü

Yeşilçam'ın üretim patlaması yaşadığı 1966 yılında Türkiye, yıllık 229 film üretimiyle Japonya, Hindistan ve Hong Kong'un ardından dünyada film üretiminde dördüncü sıraya yerleşmiştir.

Tarihi Rekor: 1972 Film Üretimi

Türk sinema tarihinde bir yılda çekilen film sayısı bakımından rekor 1972 yılında kırılmıştır. Agâh Özgüç'e göre bu sayı 301, Giovanni Scognamillo'ya göre ise 298 filmdir.

1994 Yılında Yerli Seyirci Çöküşü

Televizyonun yaygınlaşması, kotaların kalkması ve Amerikan majör şirketlerinin pazarı ele geçirmesi sonucu 1978'de 58,2 milyon olan yerli film seyirci sayısı, 1994 yılında dramatik bir düşüşle 0,3 milyona gerilemiştir.

2009 Yılı Sinema Salonu ve Seyirci Artışı

AVM'lerin yaygınlaşması ve sektörel yatırımlar sayesinde 2000 yılında 606 olan sinema salonu sayısı 2009'da 1647'ye çıkmış; yerli film seyircisi de 2,8 milyondan 15,2 milyon kişiye yükselmiştir.

2015 Yılı Film Türleri Dağılımı

2015 verilerine göre toplam 137 yerli film vizyona girmiş; bunların %38.6'sını (53 film) komedi türü oluşturmuştur. Komedi filmleri 18 milyon seyirci çekerek gişede lider olmuştur.

Sinema Biletindeki Vergi Yükü (%18)

Türkiye'de sinema biletlerinden resmi olarak %8 KDV alınmaktadır; ancak bu oran ana bedel artı %10 eğlence vergisi (rüsum) üzerine uygulandığı için toplamda bilet üzerindeki vergi yükü %18'i bulmaktadır.

İngiltere ile Seyirci Karşılaştırması

Türkiye'de tüm yıl boyunca satılan toplam sinema bileti sayısı 25-30 milyon civarındadır. Buna karşılık sadece İngiltere'de en ölü sezon olan Haziran ayında bile 20 milyon bilet satılmaktadır.

Sinema Hasılatının Sektörel Dağılımı

Gişe hasılatı genel anlaşmalara göre yapımcı, sinema salonu, dağıtımcı ve masraflar arasında paylaştırılmaktadır. Standart oranlar genellikle %42 yapımcı, %42 sinema salonu, %8 dağıtımcı ve %8 masraflar şeklinde gerçekleşmektedir.

Osmanlı'da Sinema Nizamnamesi (1903)

Saray tarafından sinemanın öneminin kavranması sonucunda 29 Mart 1903 tarihinde yayımlanan 'Sinema Nizamnamesi', saray ve halk gösterimlerini bir düzene sokmuş ve bilgilendirici bir işlev yüklemiştir.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda Fuat Uzkınay'ın çektiği 1915 tarihli 'Ayestafenos’taki Rus Abidesi’nin Yıkılışı' filminin Türk sinemasının ilk filmi olduğu bilgisi çok sık sorulur, unutmayın.
İlk özel film şirketi olan Kemal Film'in 1922'de kurulduğunu ve ilk Kurtuluş Savaşı filmi 'Ateşten Gömlek'i (1923) çektiğini karıştırmayın.
Nijat Özön'ün 1950 sonrası dönemi 'Sinemacılar Dönemi' olarak adlandırdığını mutlaka ezberleyin.
Sinema biletinden alınan verginin sadece %8 KDV olmadığını, %10 rüsum (eğlence vergisi) ile birlikte toplamda %18 vergi yükü oluşturduğunu not edin.
1990'lı yılların kotaların kalkması ve Amerikan majör şirketlerinin gelmesiyle Türk sineması için 'Suskun Dönem' (bitkisel hayat) olarak anıldığını unutmayın.
Yeşilçam'ın üretim rekorunu 1972 yılında (yaklaşık 298-301 filmle) kırdığı istatistiki sorularda karşınıza çıkabilir.