← Ünite 4
Medya Endüstrisi

Ünite 4: Medya Endüstrisi ve Yazılı Medya

24 Ocak Kararları (1980)
1980 yılında Batı ile uyumlu ekonomik düzenlemeler yapmak ve yabancı sermayenin Türkiye'ye girişini kolaylaştırmak amacıyla hükümet tarafından alınan kararlardır. Bu kararlar Türkiye'nin liberal ekonomik yapıya geçişini hızlandırmış, medya sektörünün de endüstrileşme ve holdingleşme sürecine girmesinde katalizör rol oynamıştır.
Asil Nadir ve Polly Peck Satın Almaları
Merkezi İngiltere'de bulunan Polly Peck firması aracılığıyla Asil Nadir, 1988'de Günaydın gazetesini, 1989'da Güneş gazetesini ve Gelişim Yayınları'nı satın almıştır. Bu hamle, Türkiye basın piyasasında ilk kez bir gazete ve dergi grubunun tek elde toplanmasına yol açarak tekelleşme olgusunu başlatmıştır.
Aydın Doğan'ın Medya Sektörüne Girişi
1950'de yayın hayatına başlayan Milliyet gazetesini Ekim 1979'da satın alan Aydın Doğan, 1994 yılında da Hürriyet gazetesini Ali Naci Karacan'dan satın almıştır. Bu satın almalar, Türk basınında başyazarlar dönemini kapatıp büyük sermayenin ve holdinglerin basına egemen olduğu dönemi başlatmıştır.
Relation oder Zeitung (1609)
Basın tarihi literatüründe modern anlamda ilk düzenli günlük gazete olarak kabul edilen bu yayın, 1609 yılında Strasburg'da haftalık olarak Almanca dilinde yayımlanmıştır. Matbaanın icadından sonra haberlerin düzenli olarak kitlelere ulaşmasında milat kabul edilir.

Anahtar Kavramlar

Medya EndüstrisiMedyanın basit matbaa faaliyetlerinden çıkarak, büyük sanayi şirketleri ve holdinglerle bütünleştiği, kâr ve pazar odaklı ekonomik bir yapıya dönüşmesidir. Örneğin, 1980 sonrasında Türkiye'de basının aile işletmesi yapısından çıkıp büyük holdinglerin kontrolüne girmesi bu duruma örnek oluşturur.
MagazinleşmeSiyasi yasaklar, baskılar ve ticari kaygılar nedeniyle medya içeriklerinin ciddiyetten uzaklaştırılarak eğlence, dedikodu ve günlük magnsur/magazinsel konularla doldurulmasıdır. Örneğin, 1980 sonrasında gazetelerin ülke gündemi yerine popüler kültür ve eğlenceye ağırlık vermesi magazinleşmedir.
Medya Dışı SermayeAsıl mesleği gazetecilik olmayan, sanayi, ticaret veya finans sektöründen gelen iş insanlarının medya kuruluşlarını satın alarak sektöre girmesidir. Örneğin, Ömer Çavuşoğlu ve Ahmet Kozanoğlu'nun medya dışından gelerek Güneş gazetesini kurması buna örnek gösterilebilir.
TekelleşmePazardaki gazete, dergi ve yayın organlarının az sayıdaki büyük sermaye grubunun veya holdingin elinde toplanması durumudur. Örneğin, Asil Nadir'in Günaydın ve Güneş gazeteleri ile Gelişim Yayınları'nı tek elde toplaması Türkiye'de basında tekelleşmenin ilk adımıdır.
BâbıâliTürkiye'de basın ve yayın kuruluşlarının merkezi olarak bilinen, İstanbul Cağaloğlu civarındaki historic coğrafi ve simgesel alandır. Holdingleşme sürecinde medya merkezlerinin bu tarihi semtten şehir dışına taşınmasıyla Bâbıâli dönemi zayıflamıştır.
Asparagas HaberMasa başında üretilen, gerçeği yansıtmayan, tamamen uydurma, sansasyonel ve okuyucu çekmek amacıyla yayımlanan yalan haber türüdür. Örneğin, 1985 yılında yayınlanan Tan gazetesinin bulvar gazeteciliği anlayışıyla ürettiği hayali haberler asparagas haberlere örnektir.
Pikaj ve MontajGeleneksel gazete basım sürecinde sayfa düzeninin oluşturulması ve kalıpların hazırlanması aşamalarını içeren basım teknikleridir. Örneğin, Sabah gazetesinin bu geleneksel aşamaları atlayıp bilgisayarlı sisteme geçmesi Türk basını için bir devrimdir.
Promosyon DönemiGazetelerin tirajlarını artırmak amacıyla okuyuculara gazetenin yanında kupon karşılığı veya ücretsiz olarak kitap, ansiklopedi, ev eşyası gibi hediyeler dağıttığı rekabet dönemidir.
Yazılı MedyaGünlük, haftalık veya aylık periyotlarla kâğıt üzerine basılarak okuyucuya ulaştırılan gazete, dergi ve bülten gibi süreli yayınların oluşturduğu iletişim alanıdır.
GazeteEkonomi, kültür, siyaset ve güncel konularda haber ve bilgi vermek amacıyla yorumlu veya yorumsuz olarak belirli zaman aralıklarıyla basılan süreli yayın organıdır.
Relation oder ZeitungLiteratürde modern anlamda ilk düzenli günlük gazete kabul edilen, 1609 yılında Strasburg'da haftalık olarak Almanca yayımlanan yayındır.
TirajBir gazete veya derginin basılan ve satılan toplam kopya sayısını ifade eden yayıncılık terimidir.
Sanal Medya (Online Gazete)Geleneksel kâğıt baskılı gazetelerin yerini alan, internet ortamında e-okuyucu, bilgisayar ve cep telefonları üzerinden erişilen dijital gazete platformlarıdır.
Veri GazeteciliğiKarmaşık, dağınık ve büyük veri setlerini programlama, istatistik ve yazılım araçlarıyla analiz ederek, görselleştirip kamu yararına özgün haberler üretme disiplinidir. Örneğin, Wikileaks belgelerinin gazeteciler tarafından analiz edilerek haberleştirilmesi veri gazeteciliğidir.
Basın İşletmeciliğiHaber ve fikir üreten, kültürel endüstri içinde yer alan, mal (gazete/dergi) üretimi yoluyla iletişim hizmeti sunan ve kâr amacı güden iktisadi ve sosyal kuruluşların yönetim disiplinidir.
İki Başlı YönetimBasın işletmelerinde bir tarafta gazetecilik ve içerikten sorumlu olan genel yayın yönetmeni (yaratıcı kanat), diğer tarafta idari, mali ve teknik işleri yürüten işletme yöneticisinin (üretim kanadı) birlikte yürüttüğü yönetim yapısıdır.
DepolitizasyonToplumun siyasi yaşamdan, toplumsal olaylardan ve hak arama bilincinden uzaklaştırılması, apolitik hale getirilmesi sürecidir. 12 Eylül darbesi sonrasında Türkiye toplumunda bu durum gözlenmiştir.
Kültürel EndüstriKültürel ürünlerin (haber, fikir, sanat, gazete vb.) sanayi ve pazar mantığıyla seri olarak üretilip ticari bir mal olarak pazarlandığı ekonomik alandır.
Okuyucu (Basın İşletmeciliği)Basın işletmelerinin ürettiği gazeteyi kendi ya da ailesinin bilgilenme, haber alma gereksinimi için satın alarak okuyan tüketici kitlesidir.
Reklam VerenBasın işletmelerine belirli bir ücret ödeyerek gazetede ilan alanı kullanan ve mesajlarını okuyucu kitlesine ulaştıran ticari işletmelerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Tan Gazetesi ve Asparagas Dönemi (1985)

1985 yılında renkli bir bulvar gazetesi olarak yayın hayatına giren Tan gazetesi, Türk basınında masa başında üretilen asparagas (uydurma) haberler dönemini başlatmıştır. Bu gazete, basında magazinleşme ve sansasyonel haberciliğin ivme kazanmasında önemli bir eşiktir.

Sabah Gazetesi ve Bilgisayarlı Basım (1985)

Ege bölgesindeki Yeni Asır'ın sahibi Dinç Bilgin tarafından 1985 yılında İstanbul'da çıkarılmaya başlanan Sabah gazetesi, hazırlık aşamasında pikaj ve montaj işlemlerine gerek duyulmaksızın bilgisayarlı sistemle gazete hazırlama ve basma konusunda Türkiye'de ilk uygulamayı başlatmıştır.

Çetin Emeç Suikastı (1990)

Hürriyet Gazetesi Yönetim Kurulu Üyesi ve köşe yazarı Çetin Emeç, 7 Mart 1990 sabahı evinin önünde şoförüyle birlikte otomobilinin içinde vurularak öldürülmüştür. Bu olay, 1990'lı yılların başında gazetecilere yönelik suikastlar serisinin en çarpıcı örneklerinden biridir.

Turan Dursun Suikastı (1990)

Yazar ve gazeteci Turan Dursun, 4 Eylül 1990 günü evinden markete giderken silahlı saldırı sonucu öldürülmüştür. Bu cinayet, dönemin siyasi ve ideolojik gerilimlerinin basın çalışanları üzerindeki ölümcül baskısını göstermektedir.

Uğur Mumcu Suikastı (1993)

Cumhuriyet gazetesi yazar ve araştırmacı gazetecisi Uğur Mumcu, 24 Ocak 1993 tarihinde otomobiline yerleştirilen bombanın patlatılması sonucu hayatını kaybetmiştir. Bu suikast Türk basın tarihine kara bir leke olarak geçmiştir.

TÜİK 2015 Yazılı Medya İstatistikleri

TÜİK verilerine göre 2015 yılında gazete ve dergi sayısı 2014'e göre yüzde 4,5 azalarak 6.802 olmuştur. Bu yayınların yüzde 59,9'unu dergiler oluştururken, toplam tirajın yüzde 93,5'ini gazeteler oluşturmuş ve genel tirajda yüzde 6,3'lük bir azalma yaşanmıştır.

Wikileaks Belgelerinin Açıklanması (2010)

Wikileaks, 26 Temmuz 2010'da Amerikan ordusunun 2004-2009 yılları arasında Afganistan Savaşı'nda tuttuğu binlerce belgeyi The Guardian, The New York Times ve Der Spiegel gazeteleriyle ortaklaşa açıklamıştır. Bu olay, veri gazeteciliğinin küresel çapta görünür ve zorunlu hale gelmesini sağlamıştır.

Rupert Murdoch'un Sanal Medya Öngörüsü

Medya patronu Rupert Murdoch, geleneksel yazılı yayınların yakın zamanda yok olacağını, gazetelerin 10-15 yıl içinde tamamen internet ortamına taşınacağını ve ara geçişin 2-3 yıl süreceğini öne sürmüştür.

Philip Meyer'in Basılı Gazete Kehaneti

Akademisyen ve yazar Philip Meyer, basılı gazetelerin yaşaması için yeniliklere ayak uydurması gerektiğini vurgulayarak, son basılı gazetenin çıkacağı tarih olarak 15 Nisan 2043 tarihini öngörmüştür.

Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Bildirgesi (2003)

2003 yılında yayımlanan bu bildirge; halkın bilgi edinme hakkı, gerçeğe saygı, özel yaşamın gizliliği, manipülasyondan kaçınma ve dış baskıları reddetme gibi gazeteciliğin temel evrensel görev ve ilkelerini yasal ve mesleki açıdan güvence altına almayı amaçlamıştır.

Avrupalı Veri Güdümlü Gazetecilik Manifestosu

Fransa, Almanya, İsveç, Romanya gibi birçok Avrupa ülkesinden veri gazetecilerinin ortaklaşa oluşturduğu taslak manifesto; kamu yararı, gizlilik, metodoloji şeffaflığı, sürdürülebilirlik ve işbirliği ilkelerini veri gazeteciliğinin temeli yapmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Medyanın endüstrileşmesinde 1980 dönemi, 24 Ocak kararları ve 12 Eylül darbesinin rolünü mutlaka ezberleyin; sınavda bu bağlamda soru gelme olasılığı çok yüksektir.
  • Aydın Doğan'ın 'başyazarlar dönemi kapandı, holdingler dönemi açıldı' tespiti sıkça sorulan bir kavramsal referanstır.
  • Asil Nadir'in Polly Peck firmasıyla Günaydın ve Güneş gazetelerini alarak Türkiye'de tekelleşmeyi başlattığı tarihsel detayını unutmayın.
  • Basın işletmelerinin en karakteristik özelliğinin 'iki farklı müşteri grubu' (okuyucu ve reklam veren) olduğunu ve karlılığın reklama dayandığını karıştırmayın.
  • TGC 2003 Bildirgesi'ndeki gazetecilik ilkeleri (kaynak gizliliği, manipülasyondan kaçınma, dış baskıyı reddetme) sınavda bilgi sorusu olarak karşınıza çıkabilir.
  • Veri gazeteciliğinin tanımını (büyük veri setlerini analiz edip görselleştirme) ve miladı olan Wikileaks (2010) olayını mutlaka aklınızda tutun.
  • Yazılı medya ve sanal medya karşılaştırma tablosundaki (arşiv, güncelleme sıklığı, maliyet, makineler) farkları dikkatli okuyun.