Ünite 13: Bölüm: Tarihi Filmler

Ayestefanos Abidesi'nin Yıkılışı (1914)

Osmanlı-Rus Savaşı'nın zafer anıtı olarak dikilen abidenin yıkılışı, 1914 yılında Fuat Uzkınay tarafından filme alınmıştır. Bu çekim, Türk sinema tarihinin başlangıcı ve ilk Türk filmi olarak kabul edilmektedir.

Ateşten Gömlek (1923)

Halide Edip Adıvar'ın romanından Muhsin Ertuğrul tarafından uyarlanan film, ilk konulu Kurtuluş Savaşı filmidir. Ayrıca Türk sinemasında ilk kez Müslüman Türk kadın oyuncuların (Bedia Muvahhit ve Neyyire Neyir) rol aldığı yapımdır.

Ankara: Türkiye'nin Kalbidir (1934)

Cumhuriyet'in 10. yılı dolayısıyla Sovyet sinemacılar Sergey Yutçeviç ve Lev Arnstam'a yaptırılan bu propaganda belgeseli, Atatürk'ün ünlü Onuncu Yıl Nutku'nun en net ve kesintisiz kaydını barındırmaktadır.

Çanakkale Arslanları (1964)

Turgut Demirağ ve Nusret Eraslan'ın yönettiği, Türk ordusunun binlerce askerle destek verdiği bu yapım, ilk renkli kurtuluş filmidir. Dönemin en yüksek bütçeli süper prodüksiyonu olup Atatürk'ün siluetiyle yer aldığı ilk filmlerdendir.

Anahtar Kavramlar

Tarihsel FilmTarihsel bir olayı konu alan, bu olayın geçtiği çağı, çevreyi ve kişileri nesnel ve gerçeğe en yakın biçimde yansıtmayı amaçlayan sinema türüdür.

Tarihi Gerçekler (Metot)Tarihi olayların ve karakterlerin, isim ve yer değişikliği yapılmadan, dönemin kostüm ve mekanları içinde birebir canlandırılarak aktarıldığı film yapım metodudur.

Tarihi UyarlamalarTarihsel olayların ana çerçevesinin korunarak, günümüz şartlarına veya hayal edilen bir dünyaya ek karakter ve sahnelerle uyarlanıp yeniden çekilmesi yöntemidir.

Tarihi EsinlenmelerBelirli bir tarihi olaydan yola çıkılarak, o olayın alt metinde gizlendiği veya çıkış noktası yapıldığı tamamen yeni ve özgün bir görsel hikaye inşa etme metodudur.

Tarihi FonlarFilmin esas hikayesinin başka bir konuyu işlediği, tarihi dönemlerin ve olayların ise filme sadece zenginlik, renk veya ticari avantaj katmak için arka plan dekoru olarak kullanılmasıdır.

Tarihi İcat EtmekDevletin veya egemen güçlerin, milli bir kültür inşası ve kendi çıkarları doğrultusunda tarihi olayları seçici bir algıyla yeniden kurgulaması ve yazması sürecidir.

Ulusal HafızaTopluma yukarıdan dayatılan, büyük ölçüde homojen, değişmez ve tek bir bakış açısını barındıran, ortak kimlik oluşturmaya yönelik kurgusal bellek yapısıdır.

Tarihi Kostüme AvantürYeşilçam'da tarihi olayları ve kahramanları aksiyon, macera, fantastik ögeler ve aşk ilişkileriyle harmanlayarak sunan popüler tarihi film alt türüdür.

Türk-İslam SenteziTürk milliyetçiliği ile İslami değerleri birleştiren, tarihi filmlerde özellikle Osmanlı akıncıları ve gazilik figürleri üzerinden somutlaştırılan ideolojik yaklaşımdır.

Seküler Milliyetçilikİslami ögelerden arındırılmış, Orta Asya Türk tarihine, şamanistik dönemlere ve soy birliğine dayanan, Tarkan ve Karaoğlan filmlerinde hayat bulan milliyetçi söylemdir.

Katharsisİzleyicinin filmdeki yenilmez kahramanla özdeşleşerek günlük hayatın sıkıntılarından, korkularından ve gerilimlerinden sinema salonunda arınması ve deşarj olması durumudur.

Merkez Ordu Sinema Dairesi (MOSD)I. Dünya Savaşı sırasında Enver Paşa tarafından kurulan, Türkiye'de askeri ve propaganda amaçlı ilk belge ve haber filmlerini çeken resmi sinema dairesidir.

Belge FilmTarihi anları, savaşları, mitingleri ve törenleri kurgusal olmayan bir şekilde doğrudan kayıt altına alan, tarihi vesika niteliğindeki sinema ürünüdür.

Resmi Türkiye SinemasıAyşe Şasa tarafından kavramsallaştırılan, çok partili döneme kadar devletin resmi ideolojisi ve Kemalist ilkeler doğrultusunda çekilen filmleri tanımlayan terimdir.

Ötekilerin TarihiResmi ideolojinin çizdiği şablonun dışına çıkarak, Anadolu topraklarındaki Kürt, Ermeni ve Rum gibi farklı azınlıkların hikayelerini ve yaşadıkları trajedileri ele alan filmlerdir.

Altın ÇağMilletlerin tarihindeki en parlak, güçlü ve muzaffer dönemleri ifade eden, tarihi filmlerde topluma özgüven ve moral aşılamak için sıkça referans gösterilen dönemlerdir.

Süper AileHorowitz'in kavramsallaştırmasıyla, gücünü ortak bir tarihten, soydan ve köklü geçmişten alan, tarihi filmler aracılığıyla yüceltilen ulusları tanımlayan ifadedir.

Nisyanİnsan hafızasının zayıflığına ve unutkanlığına işaret eden, tarihi filmlerin ve tarih yazımının sürekli taze tutmayı amaçladığı unutma kökenli kavramdır.

Propaganda SinemasıKitleleri belirli bir siyasi, askeri veya ideolojik düşünce doğrultusunda ikna etmek, yönlendirmek ve harekete geçirmek amacıyla sinemanın araçsallaştırılmasıdır.

SeriyalYeşilçam'da çok sevilen bir tarihi kahramanın (örneğin Kara Murat veya Tarkan) maceralarının ardı ardına devam filmleri şeklinde çekilmesiyle oluşan film serileridir.

İdeolojik AygıtDevletin kendi meşruiyetini, değerlerini ve toplumsal düzenini zor kullanmadan, sinema gibi kültürel ve sanatsal araçlarla kitlelere benimsetme mekanizmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Vatan Uğruna / Kıbrıs'ın Belası Kızıl EOKA (1959)

Nişan Hançer'in yönettiği ve Kıbrıs'ta katledilen bir Türk taburunu konu alan ilk Kıbrıs filmidir. Ancak 1959 Kıbrıs Antlaşması ve uluslararası hassasiyetler nedeniyle Sansür Kurulu tarafından gösterimi yasaklanmıştır.

İstanbul'un Fethi (1951)

Aydın Arakon'un yönettiği, deniz sahnelerinde 200 figüran ve 100 kişilik mehter takımının kullanıldığı bu iddialı yapım, Yeşilçam'da tarihi filmler dönemini ve Osmanlı akıncıları furyasını başlatan ilk büyük filmdir.

Malkoçoğlu Serisi (1966)

Ayhan Başoğlu'nun çizgi romanından Süreyya Duru tarafından sinemaya uyarlanan ve Cüneyt Arkın'ın başrolünde oynadığı filmdir. Yeşilçam'da tek başına orduları deviren yenilmez Türk kahramanı prototipini kurumsallaştırmıştır.

Kara Murat: Fatih'in Fedaisi (1972)

Türker İnanoğlu'nun yapımcılığında Natuk Baytan tarafından çekilen film, yedi devam filmiyle en uzun soluklu seriyal olmuştur. Özellikle Kıbrıs krizinin yaşandığı dönemde milliyetçi duyguları deşarj etmek amacıyla vizyona sokulmuştur.

Kore Savaşı Filmleri Furyası (1951-1952)

Türkiye'nin NATO'ya girmek amacıyla Kore'ye asker göndermesinin ardından, Seyfi Havaeri'nin 'Kore'de Türk Kahramanları' ve 'Kore Gazileri' gibi filmleriyle başlayan, milliyetçi duyguları coşturan hızlı bir film furyası yaşanmıştır.

On Korkusuz Adam (1964)

Tunç Başaran'ın, Amerikalı yönetmen John Sturges'in ünlü western filmi 'The Magnificent Seven'ı (Yedi Silahşörler) Kıbrıs'taki mücahitlerin mücadelesine uyarlayarak çektiği yenilikçi bir tarihi aksiyon filmidir.

Gençlik Marşı'nın Sinemadaki Rolü

Selim Sırrı Tarcan'ın İsveç'ten getirdiği bir melodiden esinlenerek hazırladığı 'Dağ Başını Duman Almış' marşı, Kemalist milliyetçiliği öven 'Fato / Ya İstiklal Ya Ölüm' filminin jeneriğinde kullanılarak simgeleşmiştir.

Ankara Postası (1926)

Muhsin Ertuğrul'un çektiği, Türk sinemasının ikinci Kurtuluş Savaşı filmidir. Zorlu ekonomik ve teknik imkansızlıklar altında çekilmesine rağmen, coşkulu Türk halkı tarafından büyük ilgi görerek gişe rekorları kırmıştır.

Ruhlar Mucizesi / İstiklal Harbi (1954)

Hayri Esen'in yönettiği, Atatürkçü Yüzbaşı Süha'nın vatan haini padişahçılarla mücadelesini anlatan filmdir. Jeneriğinde Atatürk ve Mehmetçik heykeli görselleriyle 'Milli Türk Filmi' sloganıyla sunulmuştur.

Severek Ölenler / Kartalların Öcü (1965)

Osman F. Seden'in yönettiği filmde, Kıbrıs'ta gizli görevde bulunan üç mücahit arkadaşın (Kemal, Samim ve Kadir) kahramanlık öyküleri ile aşk ilişkileri iç içe anlatılarak popüler milliyetçi söylem üretilmiştir.

Ayvansaray Deposu Yangını ve Sansür

Dışişleri Bakanlığı tarafından yasaklanan 'İzmir Ateşler İçinde' filmi, İstanbul Belediyesi'nin Ayvansaray'daki deposunda çıkan yangında yanarak kül olmuş ve sinema tarihine 'lanetli film' olarak geçmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Ayestefanos Abidesi'nin Yıkılışı (1914) filminin ilk Türk filmi kabul edilmesinin milliyetçi ve resmi tarih teziyle ilişkisine dikkat edin; sınavda bu başlangıcın ideolojik arka planı sorulabilir.
Ateşten Gömlek (1923) filminin ilk konulu Kurtuluş Savaşı filmi olduğunu ve ilk kez Müslüman Türk kadın oyuncuların bu filmde oynadığını unutmayın; bu iki öncü özellik sınavların vazgeçilmez soru adayıdır.
Tarihi filmlerin metotlarını (Gerçekler, Uyarlamalar, Esinlenmeler, Fonlar) iyi ayırt edin; özellikle tarihi olayların sadece arka plan süsü olarak kullanıldığı 'Tarihi Fonlar' kavramı senaryo örnekleri üzerinden sorulabilir.
Dış politikanın sansür üzerindeki etkisine odaklanın; Yunanistan ile ilişkilerin seyrine göre 'İzmir Ateşler İçinde' ve 'Kıbrıs'ın Belası Kızıl EOKA' filmlerinin yasaklanması veya revize edilmesi kritik birer somut örnektir.
Tarihi Kostüme Avantür filmlerindeki kahramanların ideolojik ayrımını iyi yapın; Karaoğlan ve Tarkan seküler/İslam öncesi Türk milliyetçiliğini temsil ederken, Kara Murat ve Malkoçoğlu Türk-İslam Sentezi'ni temsil eder.
Tarihi filmlerin kriz, savaş ve ekonomik buhran dönemlerinde çekilmesinin sosyolojik işlevinin 'toplumsal deşarj/katharsis' ve 'yapay gündem oluşturma' olduğunu unutmayın; devletin sinemayı ideolojik aygıt olarak kullanma nedenlerinin başında bu gelir.