← Ünite 11
Türk Sinema Tarihi

Ünite 11: Türk Sinemasında Sansür

Fransa'da İlk Sansür Yasası (1790)
Dünyada sansürün atası sayılabilecek ilk yasa, 24 Ağustos 1790 tarihinde Fransa'da yürürlüğe konmuştur. Bu yasayla yasaklanan tarihteki ilk film sahnesi bir idam sahnesi olmuştur.
Tarihteki İkinci Film Yasaklaması (1896)
E.S. Porter tarafından 1896 yılında çekilen 'Dul Bayan Jones' adlı film, sinema tarihinin ikinci resmi yasaklama vakası olarak kayıtlara geçmiştir.
En Eski Film Sansür Kanunu (İsveç, 1914)
Çeşitli tarihlerde değişikliklere uğramış olmasına rağmen günümüze kadar yürürlükte kalmayı başaran en eski film sansür kanunu 1914 tarihli İsveç Film Kanunu'dur.
Türk Sineması'nın İlk Sansürlenen Filmi (1919)
Türk sinemasında ilk sansür vakası 1919 yılında gerçekleşmiştir. Malül Gaziler Cemiyeti tarafından Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın aynı adlı eserinden uyarlanan 'Mürebbiye' filmi sansürlenen ilk yapım olmuştur.

Anahtar Kavramlar

SansürBelirli bir düşünce veya sanat eserinin, yetkili kurumlarca kendi gerekçeleriyle kontrol altında tutulması veya sınırlandırılması işlemidir. Metinde sinema eserlerinin tarih boyunca siyasi, ahlaki veya toplumsal gerekçelerle denetlenmesinin temel yöntemi olarak ele alınmıştır.
Sınırsız Sansür SistemiFilm ve senaryoların devlet memurlarından oluşan kuruluşlarca tamamen denetlendiği, devlet çıkarlarının ön planda tutulduğu sansür sistemidir. Arjantin, Irak ve eski Sovyet Rusya gibi ülkelerde polis veya merkezi devlet organları aracılığıyla uygulanmıştır.
Sınırlı Sansür SistemiTüm filmlerin sansürden geçirilmediği, yalnızca küçüklerin izleyebileceği filmlerin denetlenmesini öngören sistemdir. Belçika bu sistemin tipik örneğidir; yetişkin filmleri için sansür yoktur, sadece çocukların izleyeceği yapımlar komisyonca denetlenir.
Kendi Kendini Denetleme SistemiFilmlerin devlet tarafından değil, sinema endüstrisinin kendi oluşturduğu bağımsız kuruluşlarca denetlendiği sistemdir. Doğduğu ülke İngiltere'dir ve hükümetten tamamen bağımsız kurullarca yürütülür.
Filmlerin ve Film Senaryolarının Kontrolüne Dair NizamnamePolis Vazife ve Selahiyet Kanunu'nun 6. maddesine dayanılarak 1939 yılında yürürlüğe konulan ve Türk sinemasında sansürün en katı halini almasını sağlayan düzenlemedir. Kontrol komisyonları ve İçişleri Bakanlığı'na geniş yasaklama yetkileri tanımıştır.
Film Denetleme Kurulu ve Yüksek Kurul1977 ve 1983 tüzükleriyle getirilen, birinci aşamada ön sansür uygulamak ve ikinci aşamada itirazları karara bağlamak üzere iki kademeli olarak oluşturulan denetleme organlarıdır.
Polis Vazife ve Selahiyet Kanunu (Madde 6)Türkiye'de uzun yıllar boyunca film sansürü yetkisini polise veren ve 1939 Nizamnamesi ile 1977-1983 tüzüklerinin hukuki dayanağını oluşturan kanun maddesidir. 1961 Anayasası'nın sanat özgürlüğü maddeleriyle çelişmiştir.
3257 Sayılı Sinema Video ve Müzik Eserleri Kanunu1986 yılında FİYAP'ın girişimleriyle kabul edilen, Türk sinemasını ilk kez bir kanuna kavuşturan ve denetim yetkisini polisten alarak Kültür Bakanlığı'na veren, telif ve teşvik unsurlarını içeren kanundur.
Hakkın İcrası3257 sayılı kanun ve yönetmelik hükümlerine dayanan denetimlerden olumlu rapor alarak işletme belgesi ve bandrol alan filmlerin gösterilmesinin hukuka uygunluk nedeni teşkil etmesi durumudur. Bu eserlerin sonradan suç teşkil ettiği iddia edilemez.
Sinema, Video ve Müzik Eserlerinin Denetlenmesi Yönetmeliği3257 sayılı kanunun 6. maddesi gereğince çıkarılan, devletin bölünmez bütünlüğü, milli güvenlik ve genel ahlak gibi kriterleri baz alarak eserlerin denetlenme usullerini belirleyen yönetmeliktir.

Diğer Önemli Bilgiler

1979 Türk Sinema Kurumu Yasa Tasarısı

Bu tasarı, Polis Vazife ve Selahiyet Kanunu'nun 6. maddesini kaldırarak sansür rejimine son vermeyi ve ruhsat sistemi yerine beyanname sistemi getirmeyi amaçlamış ancak hayata geçirilememiştir.

FİYAP ve 1986 Dönüm Noktası

Film Yapımcıları Derneği'nin (FİYAP) girişimleriyle 1986 yılında kabul edilen 3257 sayılı kanun, Türk sinemasını ilk kez bağımsız bir kanuna kavuşturmuş ve denetim yetkisini polisten Kültür Bakanlığı'na devretmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sansürün atası olan ilk yasanın 1790 yılında Fransa'da çıkarıldığını ve ilk yasaklanan sahnenin bir idam sahnesi olduğunu unutmayın.
  • Dünyadaki en eski film sansür kanununun 1914 tarihli İsveç Film Kanunu olduğunu karıştırmayın.
  • Kendi kendini denetleme sisteminin doğduğu ülkenin İngiltere olduğunu ve bu sistemin devletten bağımsız kurullarca yürütüldüğünü aklınızda tutun.
  • Türk sinemasında ilk sansürlenen filmin 1919 yapımı 'Mürebbiye' olduğunu kesinlikle ezberleyin.
  • 1939-1977 yılları arasında denetim yetkisinin Kontrol Komisyonları ile İçişleri Bakanlığı'nda olduğunu, 1986'daki 3257 sayılı kanunla ise yetkinin Kültür Bakanlığı'na geçtiğini karıştırmayın.
  • 1961 Anayasası'nda sansürle çelişen maddenin 21. madde (sanat özgürlüğü) olduğunu, 1982 Anayasası'nda ise 26. maddenin izin sistemine engel görmediğini not edin.
  • 3257 sayılı kanunla birlikte denetimden geçen bandrollü eserlerin 'hakkın icrası' kapsamında suç oluşturmayacağını sınavda dikkate alın.