Ünite 11: Sağlık İletişiminin Kişilerarası İletişim Perspektifi

Zahide Olgun Henzel'in Karşılaştırmalı Doktora Tezi

Henzel (2009) tarafından yapılan çalışmada Türk ve Fransız doktorların hastayı karşılama üslupları incelenmiştir. Fransız doktorların 'Sizin için ne yapabilirim madame/monsieur?' diyerek profesyonel sınırlar çizdiği, Türk doktorların ise geleneksel akrabalık bağlarına atıfla 'Ne şikayetin var teyze/amca?' hitabını tercih ettiği saptanmıştır.

Gordon ve Edwards'ın 15 İdeal İlişki Önerisi

Gordon ve Edwards (1997), hekim-hasta ilişkisinin kalitesini artırmak için 15 maddelik bir liste sunmuştur. Bu listede soruna değil kişiye odaklanma, teknik asker gibi davranmak yerine insancıl profesyonel olma ve doktor merkezli yerine hasta merkezli ilişki kurma ilkeleri öne çıkmaktadır.

Travelbee'nin 5 Basamaklı Bakım Modeli

Travelbee (1971) tarafından geliştirilen kurama göre hemşirenin bakım süreci; gereksinimleri tanılama, hasta ile değerlendirme, karşılayacak kişiye karar verme, girişimleri belirleme ve sonuçları değerlendirme olmak üzere planlı 5 adımdan oluşur.

Desmond ve Copeland'in Hasta Sınıflandırması

Desmond ve Copeland (2010) yaptıkları çalışmada, hekimlerin iletişim stratejilerini belirleyebilmeleri için hastaları kişilik yapılarına göre Analitik, Yönlendirici, Sevecen ve Dışavurumcu olmak üzere 4 farklı gruba ayırmışlardır.

Anahtar Kavramlar

Kişilerarası İletişimKaynağını ve hedefini insanların oluşturduğu, genellikle iki kişi arasında yüz yüze, kendiliğinden ve teklifsiz olarak gerçekleşen, tarafların sürekli geribildirim aldığı dinamik etkileşim sürecidir.

Kişilerarası Sağlık İletişimiBirey-birey ya da bireylerle gruplar arasında karşılıklı güvene dayanan, bilgi ve duyguların paylaşılmasını amaçlayan, çift yönlü sözlü ve sözsüz etkileşim sürecidir.

Asimetrik İletişimİletişim sürecinde taraflardan birinin (örneğin hekimin) sahip olduğu bilgi, uzmanlık ve kurumsal otorite nedeniyle süreci tek taraflı yönettiği, diyaloga kapalı ilişki yapısıdır.

AnamnezHekimin teşhis koymak amacıyla hastaya yönelttiği sorularla elde ettiği, hastanın geçmişini, şikayetlerini ve aile öyküsünü içeren ayrıntılı tıbbi geçmiş bilgisidir.

Analitik Hastaİletişimde yavaş yanıt veren, detayları, gelenekleri ve istikrarı seven, risk almaktan ve çatışmalardan kaçınan hasta kişilik yapısıdır.

Yönlendirici HastaKontrolü elinde tutmayı seven, hızlı yanıtlar veren, hızlı kararlar alan ve stresli durumlarda otoriterleşen sonuç odaklı hasta tipidir.

Sevecen Hastaİletişimde sadık, duyarlı, yüksek empati yeteneğine sahip, istikrardan hoşlanan ve anı yaşamaya odaklanan hasta kişilik tipidir.

Dışavurumcu HastaÖne çıkmayı ve dikkat çekmeyi seven, hızlı tepki veren, yaratıcı, geleceğe odaklı ancak istikrarsız ve bazen saldırgan olabilen hasta tipidir.

PaternalizmSağlık personelinin (özellikle hemşire veya hekimin) 'en iyisini ben bilirim' yaklaşımıyla hastanın otonomisini hiçe sayarak onun adına karar vermesidir.

OtonomiHastanın kendi tedavi süreciyle ilgili kararları bağımsız bir şekilde verebilmesi, kendini yönetebilmesi ve hedeflerine ulaşabilmesi durumudur.

GirişkenlikHem kendine hem de başkalarına saygı duyarak, açık, net, tutarlı ve empatik bir şekilde iletişim kurabilme becerisidir.

Birliktelik OluşturmakBakım ve tedavi süreçlerinin hemşire ve hasta tarafından ortak bir sorumlulukla, işbirliği içerisinde planlanması ve yürütülmesidir.

Etik DavranışSağlık çalışanının hastanın sosyo-kültürel birikimlerine, değer yargılarına ve inançlarına saygı göstererek mesleki ahlak kuralları çerçevesinde hareket etmesidir.

Yardım Edici İletişimHastanın yararı gözetilerek kurulan, empati, güven, problem çözme yöntemleri ve iletişimi kolaylaştırıcı tekniklerin kullanıldığı profesyonel iletişim biçimidir.

EmpatiKarşıdaki kişinin duygu ve düşüncelerini, onun referans çerçevesinden bakarak objektif bir şekilde anlama ve bu durumu ona geri iletme becerisidir.

ÖnyargıGerçekler hakkında yeterli bir inceleme ve değerlendirme yapmadan, peşin hükümlerle oluşturulmuş olgunlaşmamış olumsuz tutum ve yargılardır.

Geri Bildirim (Dönüt)Alıcının kaynağın gönderdiği mesaja verdiği yanıttır; iletişimi tek yönlü bir iletim olmaktan çıkarıp çift yönlü dinamik bir sürece dönüştürür.

Otorite DengesiHekimin hastayı korkutacak düzeyde baskıcı olmaması ile hastanın önerileri ciddiye almayacağı kadar aşırı esnek olmaması arasında kurulan iletişim dengesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Cromartly'nin Hizmet Kalitesi Araştırması

Cromartly (1996) tarafından yapılan araştırmada, hastaların hekimlerin hizmet kalitesini değerlendirirken hekimin tıbbi uzmanlık bilgisinden ziyade dinleme, duyarlılık, yeterli zaman ayırma ve nezaket gibi kişilerarası iletişim davranışlarını baz aldığını ortaya koymuştur.

Mutlu (2012) - Kişilerarası İletişim Tanımı

Mutlu (2012) çalışmasında, kişilerarası iletişimin en belirgin somut özelliklerini aynı fiziksel ortamda bulunma, rollerin esnekliği, anlık geribildirim mekanizması ve kendiliğinden/teklifsiz gerçekleşme olarak tanımlamıştır.

Dökmen (2011) - Çatışma Nedenleri

Dökmen (2011), kişilerarası iletişimde yaşanan çatışmaların temelinde biliş, duygu, bilinçdışı, ihtiyaçlar, iletişim becerisi eksikliği, kültürel faktörler ve fiziksel çevre gibi somut etkenlerin yattığını belirtmiştir.

Çağırcı ve Yeğenoğlu (2007) - Eczacı İletişimi

Çağırcı ve Yeğenoğlu (2007) tarafından yapılan çalışmada, hastaların büyük çoğunluğunun sağlık personeliyle iletişimden memnun olmadığı, bunun aşılması için eczacıların özellikle yaşlı hastalardan geribildirim alarak çalışması gerektiği vurgulanmıştır.

Terakye (1998) - Empatik Düşünme ve Girişkenlik

Terakye (1998) çalışmasında, hemşirelikte profesyonel girişkenliğin temel becerisinin 'Empatik Düşünme' olduğunu ve bunun öğrenilebilir bilişsel-duyuşsal bir süreç olduğunu bilimsel olarak ortaya koymuştur.

Yılmaz (2015) - Tıpta Hasta Yaklaşımı

Yılmaz (2015), tıp literatüründeki 'Hastalık yoktur, hasta vardır' ilkesine atıfta bulunarak, her hastanın biricik olduğunu ve hekimle yüz yüze kurulacak nitelikli kişilerarası iletişimin tedavinin temel şartı olduğunu savunmuştur.

Bol ve Arkadaşlarından (2013) Tetkik İncelemesi

Bol ve meslektaşları (2013) yaptıkları araştırmada, hekimlerin hastayı yeterince dinlemedikleri ve anamnez sürecini kısa tuttukları durumlarda, iletişim eksikliğini kapatmak için daha fazla laboratuvar tetkiki ve tahlil istediklerini saptamıştır.

Adıgüzel (2005) - Hemşire Dokunuşu ve Ağrı Tedavisi

Adıgüzel (2005) çalışmasında, hemşire-hasta etkileşiminin gücünü vurgulamak için bu iletişimin 'ağrı tedavisinde morfin kullanmak kadar etkili' olabileceğini ya da yanlış iletişim durumunda 'açık yaraya tuz serpmek' gibi zarar verebileceğini belirtmiştir.

Şehsuvaroğlu (1986) - Hekimlikte Eşitlik İlkesi

Şehsuvaroğlu (1986) tarafından kaleme alınan çalışmada, hekimlerin hastanın zengin, fakir, makam sahibi veya sıradan olmasına bakmaksızın her bireye mutlak surette eşit ve adil muamele etmesinin mesleki bir zorunluluk olduğu vurgulanmıştır.

Sınavda Dikkat Et

İletişim ile İletim arasındaki farka dikkat et: İletişim çift yönlüdür ve geribildirim şarttır; geribildirim yoksa süreç tek yönlü bir iletimdir.
Hekim-hasta ilişkisinin asimetrik yapısını unutma: Bu asimetri hekimin uzmanlık bilgisi ve otoritesinden kaynaklanır; simetriye dönüştürülmesi gerekir.
Travelbee'nin bakım sürecinin 5 basamaktan oluştuğunu aklında tut: Sınavda basamak sayısı veya sıralaması doğrudan soru olarak karşına gelebilir.
Paternalizm ve Otonomi kavramlarını karıştırma: Paternalizm hekimin/hemşirenin hasta adına karar vermesidir (baskıcıdır), otonomi ise hastanın kendi kararlarını verebilmesidir.
Hekimin aşırı yumuşak davranmasının sonucuna dikkat et: Sınavda çeldirici olarak 'güven artar' denebilir ancak gerçek sonuç 'hastanın önerileri dikkate almamasıdır'.
Anamnez ve tetkik ilişkisini iyi kavra: Hekim hastayı iyi dinlemediğinde (iletişim eksikliğinde) daha fazla tahlil ve tetkik isteme eğilimi gösterir.