Ünite 1: Temel Kavramlar

Moliere'in 'Hastalık Hastası' (1673)

Moliere, 1673 yılında yazdığı bu ünlü tiyatro oyununda dönemin çağdaş tıbbının tekbencilik iddiasını ve hekim-hasta ilişkilerini hicvetmiştir. Oyundaki doktor kahraman Mösyo Purgon'un hastasına itaatsizlik gerekçesiyle kızması, hekimin otoriter rol beklentisini somutlaştırmaktadır.

Parsons'ın 'Sosyal Sistem' Kitabı (1951)

Talcott Parsons'ın 1951 yılında yayımladığı 'Sosyal Sistem' (The Social System) adlı eseri, hasta rolü kuramının tıp sosyolojisi literatürüne girmesini sağlamış ve hastalık konusunu biyolojik boyuttan çıkarıp eylem teorisi bağlamında sosyolojik tartışmaların merkezine taşımıştır.

Sigerist (1929) ve Henderson (1935) Çalışmaları

Parsons'ın 1951'deki sistemli kuramından çok daha önce, hasta bireyin toplum içinde özel bir yerinin ve statüsünün olması gerektiğine dair ilk sosyolojik tartışmalar 1929'da Sigerist ve 1935'te Henderson tarafından başlatılmıştır.

Segall'ın Hasta Rolü Analizi (1976)

Alexander Segall, 1976 tarihli çalışmasında hasta rolünün sadece biyolojik hastalığın doğasından kaynaklanmadığını; sosyal, kültürel ve bireysel faktörlerin de bu rolün şekillenmesinde son derece belirleyici olduğunu ortaya koymuştur.

Anahtar Kavramlar

Sosyal RolBireyin toplum içindeki statüsüne uygun olarak sergilemesi beklenen, sosyalizasyon sürecinde öğrenilen ve içselleştirilen yinelenen davranış örüntüleridir. Örneğin, bir öğretmenin sınıf içindeki eylemleri bu rolün bir parçasıdır.

Sosyal KişilikBireyin yaşamı boyunca üstlendiği ve toplum içinde icra ettiği tüm sosyal rollerin bütünsel toplamını ifade eden sosyolojik kavramdır. Fichter'e göre bu kişilik yapısı geçici veya kurgusal değildir.

Hastalık (Disease)Bir tıp uzmanının nesnel, ampirik ve klinik yöntemlerle yaptığı tetkikler sonucunda koyduğu, fizyolojik ve biyomedikal parametrelere dayanan nesnel tanıdır. Tamamen teknik ve pozitif bilimin alanına girer.

Rahatsızlık (Sickness/Illness)Bireyin kendi toplumsallaşma süreci, kültürel değerleri ve ailevi öğretileri çerçevesinde hissettiği acı, keder ve keyifsizlik gibi öznel deneyimler ve algılardır. Bireyin kendi durumunu yorumlama biçimidir.

Hasta RolüTalcott Parsons tarafından geliştirilen, hasta kabul edilen bireyin toplum içinde üstlendiği, belirli hakları (rollerden muafiyet) ve sorumlulukları (iyileşme çabası ve hekimle iş birliği) olan kurumsallaşmış rol kategorisidir.

Sosyal Sapma (Sapkınlık)Bireyin toplum tarafından kendisinden beklenen sosyal rolleri ve işlevleri yerine getirmemesi, normların dışına çıkması durumudur. Parsons'çı yaklaşıma göre hastalık, toplumsal işleyişi aksattığı için bir sapma durumudur.

Sosyal StatüBireyin toplumsal yapı içerisinde işgal ettiği konumdur. Bu konumlar bireye belirli haklar ve sorumluluklar yükler ve her statü kendine özgü sosyal rolleri beraberinde getirir.

Sosyalizasyon (Toplumsallaşma)Bireyin çocukluktan itibaren içinde yaşadığı toplumun değerlerini, normlarını, rollerini ve beklenen davranış kalıplarını öğrenerek içselleştirmesi sürecidir.

Biyomedikal ModelHastalıkları sadece biyolojik ve fiziksel nedenlerle açıklayan, bireyin toplumsal ilişkilerini, kültürünü ve sosyal etkileşimlerini göz ardı eden tek etkenli modern tıp yaklaşımıdır.

İşlevselcilik (Fonksiyonalizm)Toplumu, düzeni ve sistemin bekasını sağlamak için birlikte çalışan parçalardan oluşan bir bütün olarak gören ve her toplumsal olguyu sisteme katkısı bağlamında değerlendiren sosyolojik ekoldür.

Hastalığın KontrolüTıbbi tedavinin ötesinde, hastalık fikrinin, hasta olabilme koşullarının ve hasta rolünün sınırlarının toplumsal düzeyde belirli ilkelere bağlanarak meşruiyet sınırları içinde tutulmasıdır.

İkincil FaydaGerçekte hasta olmayan veya hasta rolünü sürdürmek isteyen bireyin ilgi çekmek, sorumluluktan kaçmak veya maddi kazanç sağlamak gibi durumlarla elde ettiği kişisel avantajlardır.

Sosyal KontrolToplumda ortaya çıkan sapma davranışlarıyla mücadele etmek, düzeni korumak ve sosyal sistemi tekrar dengeye kavuşturmak amacıyla uygulanan mekanizmaların bütünüdür.

Beklenen DavranışToplum tarafından normal kabul edilen, değerlerle desteklenen ve belirli bir rolü oynayan bireyden sergilemesi talep edilen normatif eylemlerdir.

İdeal TipToplumsal gerçekliği daha iyi analiz edebilmek amacıyla karmaşık olguların belirgin özelliklerinin soyutlanarak bir araya getirilmesiyle oluşturulan zihinsel ve kuramsal kurgudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Cirhinlioğlu'nun İkili Kavramsallaştırması (2010)

Zafer Cirhinlioğlu, 2010 yılındaki çalışmasında hastalığı nesnel olarak 'bir organın normal dışı çalışması' şeklinde tanımlarken; rahatsızlığı ise bu normal dışılığın birey tarafından nasıl algılandığına dair öznel bir süreç olarak ayırmıştır.

Fichter'in Aile İçi Rol Analizi (1990)

Sosyolog Joseph Fichter, 1990 yılındaki çalışmasında aile içindeki her üyenin yerine getirmesi gereken yinelenen davranış örüntülerini, görevleri (sorumluluklar) ve ayrıcalıkları (haklar) detaylandırarak rol teorisine katkı sunmuştur.

Goffman'ın Sapma ve Norm Tanımı (2014)

Erving Goffman, 2014 Türkçe basımlı eserinde belirli toplumsal normlara riayet eden bir gruptan hareketle, bu normlara bağlılık göstermeyen ve ortak değerleri paylaşmayan her üyeyi 'sapkın' olarak tanımlamıştır.

Kleinman'ın 'Disease' ve 'Illness' Ayrımı

Arthur Kleinman, tıp literatüründe 'disease' kavramını doktorun ampirik ve klinik kanaati olarak nesnel boyuta yerleştirirken; 'illness' kavramını ise hastanın aile ve sosyal ağlarını içeren öznel yaşam deneyimi olarak konumlandırmıştır.

Butler'ın Sapma Olarak Hastalık Yorumu (1970)

J.R. Butler, 1970 tarihli değerlendirmesinde Parsons'ın kuramına atıfta bulunarak, hastalığın toplumsal yapıyı ve işleyişi bozmaya yönelik bir tehdit oluşturması nedeniyle sosyolojik olarak 'sapkın bir durum' şeklinde algılandığını savunmuştur.

Weitz'in Hekim Gözlemciliği Analizi

Rose Weitz'in aktardığına göre hekimin en kritik toplumsal rolü, hasta rolünü talep eden bireyin gerçekten hasta olup olmadığını denetleyen resmi bir gözlemci statüsüne sahip olmasıdır.

Goffman'ın 'Damgalanmış Bireyler' ve Dilenciler Örneği

Erving Goffman'ın 'itilmiş sapkınlar' veya 'damgalanmışlar' olarak adlandırdığı gruplar arasında yer alan bazı dilenciler, engelli veya hasta rolü oynayarak toplumdan haksız maddi gelir elde etme amacı gütmektedirler.

Sınavda Dikkat Et

Hastalık (Disease) ve Rahatsızlık (Illness/Sickness) ayrımına çok dikkat edin; sınavda nesnel/klinik olanın 'hastalık', öznel/deneyimsel olanın 'rahatsızlık' olduğu sorulabilir.
Parsons'ın hasta rolündeki 2 hak ve 2 sorumluluğu mutlaka ezberleyin; muafiyet ve sorumsuzluk 'hak', iyileşme çabası ve hekimle iş birliği 'sorumluluktur'.
Parsons'ın doktor-hasta ilişkisini 'ebeveyn-çocuk' ilişkisine benzettiğini unutmayın; bu benzetme sınavda doğrudan soru olarak karşınıza çıkabilir.
Hastalığın sosyolojik olarak neden bir 'sapma' (sapkınlık) kabul edildiğini iyi kavrayın; çünkü hastalık toplumsal rollerin aksamasına ve işlev bozukluğuna yol açar.
Hasta 'imiş' gibi davranmanın (simülasyon) getirdiği 4 ikincil faydayı (ilgi çekmek, statü, sorumluluktan kaçmak, maddi gelir) mutlaka aklınızda tutun.
Kimin hasta olduğuna karar verme meşruiyetinin tamamen 'doktor' figüründe toplandığını unutmayın; doktor toplumsal dengeyi koruyan bir sosyal kontrol ajanıdır.