← Ünite 2
Sağlık Sosyolojisi

Ünite 2: Sağlık Sosyolojisi ve Türkiye’de Gelişimi

İlk Sağlık Sosyolojisi Makalesi (1894)
Sağlık sosyolojisi kavramı dünyada ilk kez 1894 yılında Charles McIntrie tarafından yazılan 'Sağlık Sosyolojisi Çalışmalarının Önemi' (The Importance of the Study of Medical Sociology) adlı makalede kullanılmıştır.
Parsons'ın 'Sosyal Sistem' Kitabı (1950)
Talcott Parsons, 1950 yılında yayımladığı 'Sosyal Sistem' adlı eserinde hasta rolü, hasta davranışı ve tıp mesleğine yönelik yapısal-işlevselci analizleriyle sağlık sosyolojisinin kurucu babalarından biri olmuştur.
Türkiye'de İlk Sağlık Sosyolojisi Tezi (1965)
Orhan Türkdoğan'ın 1965 yılında tamamladığı 'Doğu Anadolu'da Sağlık-Hastalık Sisteminin Toplumsal Araştırması' başlıklı doçentlik tezi, Türkiye'de bu alanda yapılmış ilk kapsamlı ve çok değişkenli alan araştırmasıdır.
Ilıca Kasabası ve 37 Köy Araştırması
Orhan Türkdoğan, 1965 yılındaki öncü çalışmasında Erzurum'un Ilıca kasabasını ve buraya bağlı 37 köyü örneklem alarak halkın değer yönelimleri ile sağlık-hastalık sistemleri arasındaki ilişkiyi incelemiştir.

Anahtar Kavramlar

Sağlık SosyolojisiSağlık ve hastalık kavramlarını toplumsal ve kültürel yapı içerisinde inceleyen, toplumsal faktörler ile sağlık sorunları arasındaki nedensellik ilişkilerini sosyal bilimlerin araştırma yöntemleriyle ortaya koymaya çalışan sosyoloji alt dalıdır.
Bireysel DüzeyTurner ve Samson'a göre sağlık sosyolojisinin çalışma alanını betimleyen, hasta olma deneyimini ve bireylerin sağlık ile hastalığa ilişkin öznel algılarını konu alan fenomenolojik düzeydir.
Toplumsal DüzeyHastalık kategorilerinin toplumsal inşasını, sağlık hizmeti veren kuruluşları, bireylerin rol ve davranışlarını, kültürel normları ve sosyal sapmayı inceleyen işlevselci düzeydir.
Kurumsal DüzeySağlık politikalarını ve sağlık sistemlerini kendi makro politik ve ekonomik bağlamlarında inceleyen, devlet ve sistem odaklı düzeydir.
Etiketleme Teorisi (Labeling Theory)Howard S. Becker'ın sembolik etkileşimci yaklaşımla geliştirdiği, özellikle bulaşıcı veya yüz kızartıcı hastalıklara sahip bireylere yönelik toplumsal tutumların, dışlamaların ve olumsuz algıların nasıl inşa edildiğini açıklayan teoridir.
EpidemiyolojiHastalıkların, sağlıkla ilgili durumların ve olayların belirli nüfus gruplarındaki dağılımını, sıklığını ve bunları etkileyen belirleyicileri inceleyen tıp ve sağlık sosyolojisiyle ortak alt alandır.
Sosyal HekimlikHastalıkların önlenmesinde kültürel yapıyı ve yaşam tarzını dikkate alan, hastalığın temelinde biyolojik etkenler kadar sosyal ve ekonomik koşulların yattığını savunan ve sağlık sosyolojisinin öncülü sayılan yaklaşımdır.
Halk Hekimliği (Halk Tababeti)Modern tıp öncesinde veya onun yanında varlığını sürdüren, nesiller boyu biriken deneyim ve tecrübelere dayanan, toplumun kendi kültürel kodlarıyla ürettiği geleneksel tedavi yöntemlerinin bütünüdür.
Uygulamalı SosyolojiSoyut teoriler üretmek yerine sahadaki pratik sorunların çözümüne, politika yapıcılara yol göstermeye ve toplumsal uygulamaları iyileştirmeye odaklanan sosyolojik araştırma yönelimidir.
Kurumlar SosyolojisiToplumsal yapıyı aile, eğitim, din, ekonomi gibi temel kurumlar üzerinden inceleyen ve Türkiye'de sağlık kurumunu uzun süre göz ardı ettiği için eleştirilen klasik sosyolojik yaklaşımdır.
Hasta RolüTalcott Parsons tarafından yapısal-işlevselci teori çerçevesinde tanımlanan, hastalanan bireyin toplumsal sorumluluklarından geçici olarak muaf tutulmasını ve iyileşmek için hekimle iş birliği yapma yükümlülüğünü içeren sosyal statüdür.
Sağlık İletişimiDoktor, hemşire, hasta ve hasta yakınları arasındaki etkileşim biçimlerini, bilgi alışverişini ve bu süreçte yaşanan iletişimsel sorunları inceleyen sağlık sosyolojisi çalışma başlığıdır.
Hasta MahremiyetiSağlık hizmeti sunumu sırasında hastanın kişisel bilgilerinin, bedeninin ve özel yaşam alanının korunmasını ifade eden, uygulamalı etik ve kültürel çeşitlilik bağlamında incelenen konudur.
Beden Sosyolojisiİnsan bedeninin toplumsal olarak nasıl inşa edildiğini, disipline edildiğini, algılandığını ve sağlık-hastalık süreçleriyle nasıl ilişkilendirildiğini inceleyen sosyolojik alt alandır.
Sosyal DeterminizmSağlık ve hastalık dahil olmak üzere her türlü insani ve toplumsal olgunun nedenlerini tamamen toplumsal yapıya, kültüre ve ekonomik koşullara indirgeyen teorik yaklaşımdır.

Diğer Önemli Bilgiler

İbrahim Yasa'nın Folklor Çalışması (1962)

İbrahim Yasa, 1962 yılında 'Türkiye'de Halk Sağlık Folkloru ve Bazı Meseleleri' çalışmasını yapmıştır. Bu çalışma Türkdoğan'dan kronolojik olarak önce olsa da sadece inanışları ele aldığı için tam bir sağlık sosyolojisi çalışması sayılmaz.

Nusret Fişek ve Sosyal Hekimlik İlkeleri

Nusret Fişek, 1983 yılındaki çalışmalarında Grotjahn'dan esinlenerek sosyal hekimliğin ilkelerini ortaya koymuş ve toplumsal koşulların biyolojik çevre faktörlerini doğrudan şekillendirdiğini savunmuştur.

1950 Öncesi Türkiye'de Sıtma Salgını

Sosyal hekimlik ilkelerine göre bir toplumda en çok öldüren hastalıklar önceliklidir. Bu doğrultuda, Türkiye'de 1950'li yıllardan önce en çok can kaybına yol açan ve mücadele edilen birincil hastalık sıtma olmuştur.

M. Aytül Kasapoğlu'nun Öncü Çalışmaları

M. Aytül Kasapoğlu, 1980'li ve 1990'lı yıllarda ürettiği çok sayıda akademik yayın ve kitapla Türkiye'de sağlık sosyolojisinin kurumsallaşmasını ve uygulamalı bir alan olarak gelişmesini sağlayan en önemli isimlerden biridir.

Cirhinlioğlu'nun Ders Kitabı Boşluğunu Dolduran Eseri

Zafer Cirhinlioğlu tarafından kaleme alınan ve ilk basımı 2001 yılında yapılan 'Sağlık Sosyolojisi' adlı telif eser, Türkiye'deki üniversitelerde uzun yıllar boyunca bu alandaki ders kitabı eksikliğini tek başına kapatmıştır.

Özensel ve Koçak'ın 'Hekimler ve Hekimlik' Çalışması

2004 yılında yayımlanan bu nadir çalışma, sağlık sisteminin merkezindeki hekimlerin toplumsal özelliklerini, mesleki doyumlarını ve tükenmişlik düzeylerini sosyolojik bir perspektifle analiz etmiştir.

Adak'ın Kadın ve Kentleşme Odaklı Araştırması (2002)

Nuran Adak'ın 2002 yılında yayımladığı 'Sağlık Sosyolojisi, Kadın ve Kentleşme' adlı çalışması, hem teorik tartışmalara hem de kadın sağlığı üzerindeki kentsel dönüşüm etkilerine dair ampirik bulgulara yer vermiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Charles McIntrie ismine ve 1894 tarihine dikkat edin. Sınavlarda sağlık sosyolojisi kavramını ilk kullanan kişi ve makale yılı doğrudan bilgi sorusu olarak karşınıza çıkabilir.
  • Turner ve Samson'ın üçlü düzey ayrımını (bireysel, toplumsal, kurumsal) iyi öğrenin. Hangi düzeyin hangi konuyu (örneğin bireysel düzeyin hasta deneyimini) incelediği sıklıkla sorulur.
  • Orhan Türkdoğan'ın 1965 tarihli çalışmasının Türkiye'de sağlık sosyolojisi alanındaki ilk doçentlik tezi ve alan araştırması olduğunu unutmayın; Erzurum Ilıca örneklemi bu çalışmanın ayırt edici özelliğidir.
  • İbrahim Yasa'nın 1962 tarihli çalışması kronolojik olarak Türkdoğan'dan önce olsa da, sadece folklorik inanışları derlediği için tam bir sağlık sosyolojisi çalışması sayılmadığı ayrımına dikkat edin.
  • Parsons'ın 'Sosyal Sistem' (Yapısal-İşlevselcilik) ve Becker'ın 'Etiketleme Teorisi' (Sembolik Etkileşimcilik) eşleştirmelerini ezberleyin. Kuram-isim eşleştirmeleri sınavların vazgeçilmez soru tiplerindendir.
  • Sosyal hekimlik ilkelerinde 'en çok öldüren ve sakat bırakan' hastalıkların öncelikli olduğunu ve Türkiye'de 1950 öncesinde sıtmanın en çok öldüren, çocuk felcinin ise en çok sakat bırakan hastalık olduğunu aklınızda tutun.