← Ünite 4
Sağlık Sosyolojisi

Ünite 4: Sağlık ve Toplumsal Temelleri

1986 Sağlıklı Kent Akımı
Avrupa'da 1986 yılında başlayan bu akım, günümüzde dünya geneline yayılmıştır. Proje ortağı olan şehirler yoksulluk, evsizlik, dışlanma ve etnik/dinsel farklılıklardan kaynaklanan sorunlarla mücadele ederek yerleşimcilerine destek sunmayı amaçlar.
Türkiye'de 18 Yaş Altı Sağlık Sigortası Güvencesi
Türkiye'de sosyal devlet ilkesi gereğince, tüm çocukların sağlık imkanlarına eşit şekilde erişebilmesi amacıyla 18 yaşına kadar olan bireylerin sağlık sigortası primleri ve güvenceleri devlet tarafından karşılanmaktadır.
SGK Çatısı Altında Birleşme
Türkiye'de geçmişte SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı gibi mesleğe göre ayrışan sağlık sigortaları Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) adı altında birleştirilerek, mesleki unvana dayalı farklı sağlık uygulamalarına son verilmiştir.
Kot Taşlama ve Silikozis Riski
Kot taşlama mesleğinde çalışan işçiler, işlem sırasında havaya yayılan yoğun silika tozlarını solunum yoluyla bünyelerine aldıkları için ciddi akciğer hasarlarına ve meslek hastalıklarına maruz kalmaktadırlar.

Anahtar Kavramlar

EtiyolojiGenel anlamıyla neden-sebep bilimi demektir. Tıp alanında ise bir hastalığın ortaya çıkmasına, gelişmesine veya yayılmasına zemin hazırlayan tüm etkenlerin ve nedenlerin bütününü ifade eder.
Biyomedikal AçıklamaHastalıkların temelinde yalnızca mikrop, bakteri, virüs gibi mikroorganizmaların olduğunu savunan pozitivist yaklaşımdır. Bu modele göre her hastalığın ampirik ve biyolojik tek bir nedeni bulunmalıdır.
Sosyal SermayeBireyin sahip olduğu komşuluk, akrabalık ilişkileri, sosyal destek ağları ve dahil olduğu toplumsal grupların sağladığı güven ve yardımlaşma kapasitesidir. Olumlu sosyal sermaye sağlığı koruyucu etki yapar.
Meslek HastalığıÇalışılan iş yerindeki kimyasallar, tozlar, gürültü, sıcaklık veya ergonomik olumsuzluklar nedeniyle zamanla ortaya çıkan, sindirim, emilim veya solunum yoluyla vücuda etki eden hastalıklardır.
Zoonoz EtkiHayvanlardan insanlara ve insanlardan hayvanlara geçebilen, bulaşıcı hastalıkların yayılma sürecini ifade eden tıbbi ve ekolojik bir kavramdır.
Sağlıklı KentSadece hastanelerin çok olduğu değil; temiz havası, suyu, az gürültüsü, engelli dostu altyapısı, yeşil alanları ve spor imkanları ile bireylere sağlıklı yaşam fırsatları sunan kent modelidir.
Toplumsal Cinsiyet YaklaşımıHastalıkların ve sağlık davranışlarının sadece biyolojik cinsiyetle değil, toplumun kadın ve erkeğe yüklediği roller, beklentiler ve sunduğu olanaklardaki eşitsizliklerle açıklandığını savunan perspektiftir.
EşitsizlikBireylerin sosyal, ekonomik ve kültürel kaynaklara ulaşmada aynı şanslara sahip olmaması durumudur. Bu durum sağlık hizmetlerine ve kaliteli tedaviye erişimde de kendini gösterir.
Kalıtsal HastalıklarGenetik faktörler ve anne-babadan çocuklara aktarılan DNA yapısı aracılığıyla nesilden nesile geçen hemofili, renk körlüğü gibi biyolojik kökenli hastalıklardır.
Manevi Katılım ÖrüntüleriTürk kültüründe dindarlık, ibadet alışkanlığı ve manevi destek ortamlarına katılım yoluyla bireylerin psikolojik olarak rehabilite olmasını ve zararlı alışkanlıklardan uzak durmasını sağlayan kültürel mekanizmalardır.
Dermatolojik RahatsızlıklarEv kadınları, berberler, temizlikçiler ve inşaat işçileri gibi meslek gruplarında kimyasallarla veya ıslak ortamla temas sonucu sıkça görülen deri ve cilt hastalıklarıdır.
Tip 2 DiyabetFiziksel aktivite yetersizliği, düzensiz beslenme, aşırı kalori alımı ve hareketsiz yaşam tarzına bağlı olarak ortaya çıkan kronik bir metabolizma hastalığıdır.
Avret Bölgesi HassasiyetiTürk kültüründe cinsiyet faktörüne bağlı olarak gelişen, mahrem bölgelerin karşı cinsten bir hekime gösterilmesinde yaşanan çekince ve buna bağlı olarak hemcins hekim tercih etme eğilimidir.
İlaç Biriktirme KültürüTürkiye'de evlerde daha önceki hastalıklardan kalan ilaçların saklanması, benzer belirtiler görüldüğünde hekime danışmadan veya aile büyüklerinin tavsiyesiyle bilinçsizce tüketilmesi davranışıdır.
Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK)Türkiye'de farklı meslek gruplarına ait sigorta sistemlerini tek bir çatı altında birleştirerek, sağlık hizmetlerine erişimdeki kurumsal eşitsizlikleri azaltmayı amaçlayan resmi kurumdur.

Diğer Önemli Bilgiler

AIDS Hastalığının İlk Yayılım Örüntüsü

AIDS hastalığı, tıp ve sosyoloji literatüründeki ilk tespitlere göre cinsel alışkanlıklar ve yaşam tarzı bağlamında ilk olarak eşcinsel bireyler arasında yaygınlık göstermiştir.

Bolsoy ve Sevil (2006) Çalışması

Araştırmacılar Bolsoy ve Sevil, 2006 yılındaki çalışmalarında sağlık ve hastalığı etkileyen aile yapısı, cinsiyet rolleri, hamilelik pratikleri ve kişisel hijyen gibi çok sayıda biyo-kültürel değişkeni tasnif etmişlerdir.

Aycan (2002) Kültürel Analizi

Aycan, 2002 yılındaki çalışmasında Türkiye kültürüne özgü hasta-hekim ilişkileri, genital hastalıkları gizleme eğilimi, geç hekime başvurma ve ilaç biriktirme gibi kültürel sağlık örüntülerini betimlemiştir.

Fırat (2006) Sağlıklı Kent Tanımı

Fırat (2006), sağlıklı kent kavramının sadece tedavi birimlerinden ibaret olmadığını; kentsel bilinci yaygınlaştırmayı, sivil toplum katılımını ve sürekli sağlık politikaları üretmeyi kapsadığını ortaya koymuştur.

Zoonoz Etkisi ve Sokak Hayvanları

Sağlıklı kentlerin en önemli görevlerinden biri, sokak hayvanlarının kontrolünü sağlayarak hayvanlardan insanlara ve insanlardan hayvanlara geçebilen zoonoz hastalık riskini tamamen ortadan kaldırmaktır.

Müsteşar ve İşçi Eşitliği Örneği

SGK reformu sonrasında, kamuda üst düzey yönetici olan bir müsteşar ile özel sektörde çalışan bir işçi aynı devlet hastanesinden aynı şartlarda yararlanabilmekte, bu da kurumsal hizmet eşitliğini göstermektedir.

Dermatolojik Risk Altındaki Meslekler

Ev kadınları, berberler, temizlikçiler, boyacılar, metal işçileri, sağlık çalışanları, inşaat işçileri ve çiftçiler, iş süreçlerinde kimyasallarla doğrudan temas ettikleri için en yüksek cilt hastalığı riskine sahip gruplardır.

Sınavda Dikkat Et

  • Etiyoloji kelimesinin tıp alanındaki karşılığının 'hastalıkların nedenleri/sebepleri' olduğunu unutma; sınavlarda doğrudan tanım sorusu olarak gelebilir.
  • Biyomedikal modelin pozitivist, ampirik ve mikroorganizma/bakteri odaklı tekil neden-sonuç ilişkisine dayandığını aklında tut.
  • Meslek hastalıklarının vücuda giriş yolları (sindirimi/ağız, emilim/deri, solunum/akciğer) üçlü bir sınıflandırma olarak sorulabilir, dikkat et.
  • Türkiye'deki kültürel örüntülerde hekime geç başvurma, evde ilaç biriktirme ve antibiyotiklerin usulsüz kullanımı gibi olumsuz alışkanlıklara dikkat et; hangisi bu örüntülerden değildir sorularında çeldirici olarak erken başvuru verilir.
  • Sağlıklı kent kavramının sadece hastane sayısıyla ilgili olmadığını, çevre temizliği, engelli dostu altyapı ve sosyal destek gibi çok boyutlu politikaları kapsadığını bil.
  • Yaş grupları arasında en sık hastalanan ve bakıma en çok ihtiyaç duyanların 'çocuklar ve yaşlılar' olduğunu unutma.