← Ünite 5
Sağlık Sosyolojisi

Ünite 5: Sağlık Personeli ve Hasta İletişimi

1970'li Yıllarda Türkiye'de Hekim-Hasta İletişimi
1970'li yıllarda Türkiye'deki sağlık sisteminde hekimlerin hastalara karşı son derece üst perdeden baktığı, onları azarladığı ve hatta hakaret ettiği bilinmektedir. Bu dönem, otoriter modelin en sert şekilde uygulandığı ve hastanın tamamen edilgen olduğu bir dönemi temsil eder.
2013 Yılı İletişim Danışmanı İstihdamı
Sağlık Sektörünün Yeniden Yapılandırılmasına Destek Projesi kapsamında 2013 yılında Sağlık Bakanlığı, halk sağlığının korunması için iletişim stratejileri oluşturmak ve medya kampanyalarının etkilerini ölçmek amacıyla profesyonel iletişim danışmanları istihdam etmeye başlamıştır.
Türkiye'de Yetersiz Sağlık Okuryazarlığı Oranı
Sağlık-Sen tarafından 2014 yılında yaptırılan araştırmaya göre, Türkiye'deki yetişkin nüfusun %64,6'sı yetersiz veya sorunlu sağlık okuryazarlığı düzeyine sahiptir. Bu oran, ülkemizde yaklaşık 35 milyon erişkin bireye karşılık gelmektedir.
Sağlık Okuryazarlığında Cinsiyet ve Yaş Faktörü
2014 yılı araştırma bulgularına göre, genel sağlık okuryazarlığı düzeyi kadınlarda (indeks değeri 30,0) ve 65 yaş üstü bireylerde (indeks değeri 23,5) diğer gruplara kıyasla anlamlı derecede daha düşük olarak tespit edilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Sağlık İletişimiBireylerin ve toplumun sağlık riskleri konusunda farkındalığını artırmak, sağlıklı yaşam tarzlarını teşvik etmek ve tedavi süreçlerinde hasta ile sağlık personeli arasındaki bilgi akışını ve anlaşmayı optimize etmek amacıyla yürütülen stratejik iletişim faaliyetlerinin bütünüdür.
Sağlık OkuryazarlığıBireylerin sağlıkla ilgili doğru kararlar alabilmek amacıyla temel sağlık bilgilerine ve hizmetlerine ulaşma, bunları anlama, yorumlama ve günlük yaşamında doğru bir şekilde uygulama becerisi ve kapasitesidir.
Kültüre DuyarlılıkSağlık hizmeti sunumunda hastaların etnik köken, inanç, yaşam tarzı, mahremiyet algısı ve kültürel değerlerine saygı gösterilmesi, bu farklılıkların tedavi ve bakım süreçlerine olumlu katkı sağlayacak şekilde entegre edilmesidir.
Otoriter ModelSağlık personelinin hastaya karşı buyurgan, emredici ve üst perdeden bir tavır sergilediği, güce dayalı iletişim modelidir. Genellikle acil ve hayati tehlike içeren durumlarda hastanın lehine hızlı karar almak için tercih edilir.
Bilgilendirici ModelSağlık personelinin hastaya uygulanacak tedavi süreci, ilaç kullanımı, ameliyat riskleri ve olası sonuçlar hakkında detaylı bilgi vererek hastanın hazır bulunuşluğunu ve tedaviye uyumunu artırmayı hedefleyen iletişim modelidir.
Geri Bildirim (Dönüt)İletişim sürecinde alıcının kaynaktan gelen mesaja verdiği tepki veya yanıttır. Bu dönüt sayesinde kaynak, gönderdiği mesajın doğru anlaşılıp anlaşılmadığını denetler ve sonraki adımları buna göre belirler.
KodlamaKaynaktan alıcıya ulaştırılmak istenen düşünce, fikir veya bilginin; kelimeler, semboller, sesler veya görüntüler gibi aktarılabilir ve anlamlandırılabilir işaretlere dönüştürülmesi sürecidir.
Kod AçmaAlıcının, kaynaktan gelen semboller, sesler veya kavramlar şeklinde kodlanmış olan mesajı kendi zihinsel süreçlerinde çözümleyerek anlamlı bir bilgiye dönüştürmesi işlemidir.
Kanalİletişim sürecinde mesajın kaynaktan alıcıya aktarılmasını sağlayan fiziksel, biyolojik veya teknolojik araçlardır. İnsanlar arasındaki en önemli iletişim kanalı ve aracı dildir.
Yaralı Fil BenzetmesiNevzat Tarhan tarafından geliştirilen, hasta ve yakınlarının kriz anlarında, acı ve kaygı nedeniyle normalde sabırlı olsalar bile tıpkı yaralı bir fil gibi çok şiddetli ve öfkeli tepkiler verebileceğini anlatan psikolojik benzetmedir.
Geveze HastaKlinik ortamda sürekli konuşma eğiliminde olan, sağlık personeline söz hakkı tanımayan ve iletişimin odağını dağıtan hasta tipidir. Bu hastalarla iletişimde nazikçe söz kesme ve net sorular sorma teknikleri kullanılır.
Suskun HastaUtangaçlık, çekingenlik veya hastalığın getirdiği halsizlik nedeniyle konuşmaktan kaçınan, kısık sesle konuşan ve konuşturulması için ekstra çaba, güven verici yaklaşım gerektiren hasta tipidir.
İtaatsiz HastaKendisine verilen tıbbi önerileri, ilaç tedavilerini ve yaşam tarzı değişikliklerini reddeden, kurallara uymamayı bir kişilik özelliği haline getirmiş ve ikna edilmesi için somut kanıtlar gerektiren hasta tipidir.
Öfkeli HastaTedavi sürecindeki aksaklıklar, kaygı veya ilgisizlik nedeniyle kontrolünü kaybeden, saldırgan veya tepkisel davranan hasta tipidir. Bu hastalarla iletişimde savunmacı olmadan sakinleştirici bir dil kullanılmalıdır.
Risk İletişimiSağlık alanında ortaya çıkabilecek olası salgınlar, krizler veya tıbbi müdahalelerin riskleri hakkında hedef kitleye veya hasta yakınlarına doğru, şeffaf ve zamanında bilgi aktarılması sürecidir.
Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü (SGGM)Türkiye'de Sağlık Bakanlığı bünyesinde yer alan, toplumun ve bireyin sağlığını korumak, geliştirmek, eğitim ve araştırma faaliyetleri yürütmek ve kurumsal iletişim süreçlerini yönetmekle görevli olan resmi birimdir.
Soyut Sistemlere GüvenModern toplumlarda bireylerin kurumlara, uzmanlık alanlarına ve genel sağlık sistemine duyduğu güvendir. Günümüzde bu güven, yerini aktif denetim ve sorgulamaya bırakmaktadır.

Diğer Önemli Bilgiler

Ulusal Sağlık Kampanyalarından Haberdarlık Oranı

Türkiye'deki sağlık okuryazarlığı araştırmasına katılan bireylerin sadece %13,5'i T.C. Sağlık Bakanlığı tarafından yürütülen ulusal sağlık kampanyalarından haberdar olduğunu belirtmiştir. Bu durum, kampanyaların erişim sorununu ortaya koymaktadır.

Bölgesel Sağlık Okuryazarlığı Uç Noktaları

Türkiye'de en düşük genel sağlık okuryazarlığı indeksi 25,4 ile Ortadoğu Anadolu Bölgesi'nde ölçülürken, en yüksek sağlık okuryazarlığı indeksi ise 32,2 ile Ege Bölgesi'nde tespit edilmiştir. Bu durum bölgesel eğitim ve sosyo-ekonomik farkları yansıtır.

İlaç Kullanımında Önerilere Uymama Oranı

Sağlık-Sen'in ulusal araştırmasına göre, Türkiye'deki halkın yaklaşık üçte biri (%33,3'ü) zaman zaman ilaçlarını doktorun önerdiği miktara, dozaja ve kullanım süresine uygun şekilde kullanmadığını beyan etmiştir.

Sağlık İletişimi Daire Başkanlığı'nın Kuruluşu

T.C. Sağlık Bakanlığı bünyesinde, halkın doğru sağlık bilgilerine ulaşmasını sağlamak, davranış değişikliği yaratacak kampanyalar planlamak ve medya ile bilgi akışını yönetmek amacıyla Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü'ne bağlı olarak kurulmuştur.

Sağlık Çalışanlarına Yönelik Şiddet Gerekçeleri

Son yıllarda artış gösteren sağlık çalışanlarına yönelik şiddet olaylarının temelinde; tıbbi uygulamalardaki başarısızlıklar, hastaların gerçekçi olmayan yüksek beklentileri ve sağlık personelinin yetersiz veya eksik bilgilendirme yapması yatmaktadır.

Patolojik Öfke ve Güvenlik Protokolü

Sağlık personelinin tüm yapıcı, teskin edici ve bilgilendirici yaklaşımlarına rağmen hastanın veya yakınının öfkesinin azalmayıp artması durumu patolojik öfkedir. Bu durumda en doğru müdahale, doğrudan güvenlik görevlilerini çağırmaktır.

Kültüre Duyarlı Hemşirelik Akımı

Dünyada göç alan ülkelerde başlayan bu akım, farklı etnik ve kültürel kökenlerden gelen hastaların inanç, yaşam tarzı ve mahremiyet hassasiyetlerine uygun bakım sunulmasını hedefler. Hekimler bu kapsamda kültürlerarası iletişim eğitimleri almaktadır.

İletişim Bozukluğunun Makro Sonuçları

İletişim teorisyenlerine göre, insanlar ve toplumlar arasındaki iletişimin tamamen kopması ve bozulması, sadece bireysel mutsuzluklara değil, ülkelerin ve ulusların birbiriyle savaşmasına kadar varan küresel felaketlere yol açabilir.

Sınavda Dikkat Et

  • İletişimin bir bilgi üretme süreci değil, sadece bilgi paylaşımı ve aktarımı süreci olduğunu unutmayın; sınavda bu ayrım çeldirici olarak sorulabilir.
  • Otoriter model ile Bilgilendirici model arasındaki farkı iyi bilin; otoriter modelin sadece acil durumlarda hastanın lehine kullanılabileceği bilgisini aklınızda tutun.
  • Türkiye'deki yetersiz sağlık okuryazarlığı oranının %64,6 (yaklaşık 35 milyon kişi) olduğunu unutmayın; bu yüksek oran sınavda sayısal veri olarak karşınıza çıkabilir.
  • Nevzat Tarhan'ın 'yaralı fil' benzetmesini hasta ve yakınlarının kriz anındaki psikolojisini açıklayan bir kavram olarak ezberleyin.
  • Geveze, suskun, öfkeli ve itaatsiz hasta tiplerine karşı uygulanması gereken doğru iletişim stratejilerini (örneğin geveze hastaya kısa soru sorma) birbiriyle karıştırmayın.
  • Sağlık Bakanlığı bünyesinde sağlık iletişimi süreçlerini yöneten birimin 'Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü' olduğunu kurumsal isim olarak hafızanıza kazıyın.