← Ünite 8
Endüstri Sosyolojisi

Ünite 8: Endüstri Toplumu ve Emek

Endüstri Toplumu ve Emek - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 203
Karl Marx ve Komünist Manifesto (1848)
Karl Marx, 1848 yılında yayınladığı Komünist Manifesto'da kapitalizmin aşırı iş bölümüyle vasıfsızlaşan ve yoksullaşan işçilerin sayısını artıracağını iddia etmiştir. Toplumun burjuvazi ve proleterya olarak kutuplaşacağını, orta sınıfın eriyeceğini ve nihayetinde proleterya diktatörlüğünün ilan edileceğini öngörmüştür.
Henry Ford'un Fabrika ve İnsan Anlayışı
Ünlü sanayici Henry Ford, modern sanayide patriyarkalizme yer olmadığını savunmuştur. İşçilerin vazifelerini bitirip evlerine gittiğini, fabrikada el ele verip çalışmak için birbirini sevmesine veya şahsi temasa lüzum olmadığını, meslek hayatında insan unsurundan fazlasının beklenmemesi gerektiğini belirtmiştir.
1970'ler Petrol Krizi ve Stagflasyon
1970'lerde petrol fiyatlarının ani yükselişi, yüksek enerji girdisiyle çalışan geleneksel endüstrilerde enflasyonist patlamalara yol açmıştır. Piyasaların daralmasıyla birlikte dünya, tarihte eşine az rastlanır biçimde durgunluk içinde enflasyon yani stagflasyon olgusuyla tanışmıştır.
General Electric Esnek Otomasyon Verimliliği
General Electric firmasına ait veriler, geleneksel sistem ile esnek otomasyon arasındaki devasa farkı ortaya koymaktadır. Geleneksel sistemde 29 makine ve 86 işçiyle 16 günde yapılan üretim, esnek otomasyonda 9 makine ve 16 işçiyle 16 saatte yapılabilmekte ve toplam faktör verimliliğinde %240 artış sağlanmaktadır.

Anahtar Kavramlar

Endüstri ToplumuTarıma ve el sanatlarına dayalı geleneksel üretim biçiminin yerini makineleşmeye, dev fabrikalara, kentleşmeye ve sermaye yoğunlaşmasına bıraktığı toplumsal ve ekonomik yapı biçimidir. Metinde köylülerin kentlere göç ederek vasıfsız fabrika işçilerine dönüşmesiyle karakterize edilir.
Ludditler1800'lü yıllarda emeği ikame ettiği, ücretleri düşürdüğü ve işsizliğe yol açtığı gerekçesiyle yeni teknolojilere ve makineleşmeye karşı çıkan makine kırıcı işçi gruplarıdır. Sadece makine bozmakla kalmamış, işveren üzerinde baskı kurma yöntemi olarak da bu eylemleri kullanmışlardır.
Fordizm / Kitle ÜretimiStandartlaştırılmış ürünlerin dev fabrikalarda, aşırı iş bölümüne dayalı, katı hiyerarşik ve bürokratik kurallarla, vasıfsız iş gücü kullanılarak seri biçimde üretilmesini öngören klasik iş örgütlenmesi modelidir.
Esnek Üretim (Esnek Otomasyon)Geleneksel kitle üretiminin katı yapısına karşılık, enformasyon teknolojileri ve çok amaçlı makineler yardımıyla istikrarsız ve hızla değişen piyasa taleplerine hızlı bir şekilde uyum sağlayan, verimliliği artıran modern üretim sistemidir.
Havut ve Sopa FelsefesiKlasik yönetim ve Fordist üretim düzeninde işçilerin motivasyonunu sağlamak ve disipline etmek amacıyla kullanılan, ödüllendirme (havuç) ile cezalandırma/baskı (sopa) dengesine dayanan insanilikten uzak yönetim yaklaşımıdır.
Stagflasyon1970'li yıllardaki petrol krizinden sonra endüstri toplumlarında görülen, ekonomik durgunluk (resesyon) ile yüksek enflasyon olgularının aynı anda piyasalarda hüküm sürmesi durumudur.
Refah DevletiDevletin vatandaşlarına asgari bir yaşam standardı sağlamak amacıyla işsizlik maaşı, konut kredisi, sağlık ve sosyal güvenlik yardımları gibi geniş kapsamlı sosyal harcamalar yaptığı devlet modelidir. 1980'lerde krizle birlikte bu harcamalar kısılmıştır.
Enformasyon TeknolojisiBilginin toplanması, muhafazası, işlenmesi ve iletilmesini sağlayan bilgisayar ve iletişim sistemleridir. Post-endüstriyel toplumda çalışma hayatının yeniden örgütlenmesinde ve esnek üretimde en temel etken olmuştur.
Sans-culottes (Sankülotlar)Fransız Devrimi sırasında kısa külot pantolon yerine uzun pantolon giyen, kentlerdeki küçük zanaatkâr, küçük işveren ve ücretli işçilerden oluşan, ucuz ve bol ekmek talebi etrafında birleşen sınıflar alaşımı kitle grubudur.
PaternalizmÇalışma hayatında işçilere karşı babacan, korumacı ancak bir o kadar da otoriter ve denetleyici ilişkilerin kurulmasını savunan, ilk dönem endüstri toplumlarında değerlerin yerleştirilmesinde başvurulan eğilimdir.
Beyaz Yakalı İşçilerBüyük işletmelerde yönetim, organizasyon, büro işleri ve denetim faaliyetlerinde çalışan memur, müstahdem ve yöneticilerden oluşan; endüstrileşme ve hizmet sektörünün büyümesiyle sayıları artan çalışan kesimidir.
Mavi Yakalı İşçilerFabrikalarda ve üretim hatlarında mal üretimi, montaj ve taşınması gibi bedensel ve el emeğine dayalı işlerde çalışan fabrika işçileridir (Marx'ın proleterya tanımına denk gelir).
Keynesyen PolitikalarHükümetlerin tüketici taleplerini genişletmek, talebi canlı tutmak ve ekonomik istikrarı sağlamak amacıyla kamu harcamalarını artırmaya dayalı benimsedikleri iktisadi politikalardır.
Friedmancı Ekonomi Politikaları1980'lerde iktidara gelen liberal-muhafazakâr hükümetlerin benimsediği, sosyal amaçlı kamu harcamalarının kısılmasını, ücret artışlarının engellenmesini ve sendika güçlerinin kırılmasını savunan piyasa odaklı yaklaşımdır.
Girdi-Çıktı AnaliziNobel ödüllü iktisatçı Wassily Leontief tarafından geliştirilen, ekonomide sektörler arası ilişkileri ve yeni teknolojilerin mavi ve beyaz yakalı istihdam üzerindeki yok edici etkilerini hesaplamakta kullanılan analitik yöntemdir.
Sanayi Öncesi KalabalıkOrtaçağ ile sanayi toplumu arasında kalan geçiş döneminde (18. ve 19. yy başları), geleneksel yöntemlere bağlı, yiyecek isyanları çıkaran, doğrudan eylem ve mülke saldırı biçimlerini kullanan karma bileşimli protestocu halk kitleleridir.
Doğrudan EylemSanayi öncesi ve erken endüstri döneminde kalabalıkların hak aramak veya protesto etmek amacıyla başvurduğu; evlerin yıkılması, büstlerin yakılması, kundaklama ve makine kırma gibi cana değil mala yönelen eylem biçimidir.
Aşırı İş BölümüKitle üretimi ve Fordist sistemde, işçinin bütünsel bir üründen sorumlu tutulmayıp, üretim sürecinde sadece tek ve dar sınırlandırılmış basit bir işlemi tekrarlayarak uzmanlaşmasını zorunlu kılan örgütlenme ilkesidir.
Adil Fiyat ve Adil Ücret PrensibiSanayi öncesi kalabalıkların ve işçilerin serbest piyasa arz-talep mekanizmalarından bağımsız olarak, geleneksel ahlak anlayışına göre geçinebilecekleri düzeyde fiyat ve ücret talep etmelerine dayanan kökleşmiş inançlarıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Wassily Leontief'in Girdi-Çıktı Analizi

Nobel ödüllü iktisatçı Wassily Leontief, Avusturya ekonomisine uyguladığı girdi-çıktı analiziyle yeni teknolojilerin istihdam üzerindeki yıkıcı etkisini kanıtlamıştır. Analize göre yeni teknolojiler tam olarak uygulandığında beyaz yakalı işlerde %50, mavi yakalı işlerde ise %77 oranında daralma meydana gelmektedir.

Almanya Robot Kullanımı Araştırması

Almanya'da beş şirkette 10 robotun kullanımına dair yapılan araştırma, yeni teknolojilerin istihdam üzerindeki seçici etkisini göstermiştir. Robotlar kullanılmaya başlandığında vasıflı personel sektöre 6 kişi katılırken 4 kişi ayrılmış, ancak vasıfsız personelde ise 28 kişi sektörden ayrılırken sadece 1 kişi işe alınmıştır.

United States Steel İstihdam Düşüşü

Amerika'nın en büyük entegre çelik şirketi olan United States Steel, 1980 yılında 120 bin kişi istihdam ederken, aradan geçen on yıl sonunda yeni teknolojiler sayesinde çalışan işçi sayısını 20 bine düşürmüştür. Buna karşılık şirketin ürettiği çelik miktarında herhangi bir azalma olmamış, beden işçisinin verimi yedi kat artmıştır.

George Rudé'nin Halk Hareketleri Sınıflaması

Tarihçi George Rudé, Paris and London in the Eighteenth Century adlı eserinde 18. ve 19. yüzyıl başlarındaki sanayi öncesi halk hareketlerini incelemiş; bu hareketlerin yiyecek ayaklanmaları, doğrudan mülke saldırı, kendiliğindenlik, dışarıdan gelen liderler, karma sınıf bileşimi ve geleneksel motifler olmak üzere altı temel özelliğe sahip olduğunu ortaya koymuştur.

Rebecca İsyanları (1840'lar Başları)

Batı Galler'de 1840'ların başlarında meydana gelen Rebecca İsyanları, sanayi öncesi halk hareketlerinin en büyük örneklerinden biridir. Bu isyanlarda halk, sınır duvarlarına, paralı yol kapılarına ve köprü geçişlerine saldırarak doğrudan eylem biçimini sergilemiştir.

Kintbury Çetesi ve Francis Norris (1830)

1830 yılında İngiltere'de kır işçileri ücret anlaşmazlıklarını çözmek ve çiftçilere kendilerine ödeme yaptırmak için harman makinelerini tahrip etmiştir. Bu ayaklanmacılardan Kintbury çetesinin kasası olan duvarcı Francis Norris askerlerce tutuklandığında, cebinde harman makinesi kırma eylemlerinden toplandığı anlaşılan 100 Pound ve makbuzlar bulunmuştur.

1812 Yorkshire ve Lancashire Luddite İsyanları

1812 yılında Yorkshire ve Lancashire bölgelerinde patlak veren Luddite isyanlarının hâkim amacı, makinelerin gelişimini ve emeği ikame etmesini önlemek, aynı zamanda işverenler üzerinde ücret artışı baskısı oluşturmak suretiyle geleneksel çalışma haklarını korumaktır.

İsveç'in Refah Devleti Modeli Krizi

Geleneksel refah devleti uygulamalarının kalesi olan İsveç, 1970'ler ve 1980'lerdeki kriz sürecinde bu modeli sürdürmekte zorlanmıştır. Finansmanın güçleşmesi, işe devamsızlığın artması ve işçilerin garantili sosyal güvenlik nedeniyle çok çalışmanın gereksiz olduğunu düşünmesi İsveç'i de reform yapmaya ve sistemi terk etmeye zorlamıştır.

OECD Enformasyon Teknolojileri Raporu (1988)

OECD'nin 1988 tarihli raporunda yeni teknolojilerin geniş kullanım alanına sahip olduğu, maliyetleri düşürdüğü, üretim kalitesini artırarak enerji ve hammadde tasarrufu sağladığı, firmalara esneklik kazandırdığı ve yatay örgütlenmeyi desteklediği vurgulanmıştır.

İngiliz'in Doğum Hakkı ve Geleneksel İnançlar

18. ve 19. yüzyıl İngiltere'sinde orta sınıflar ve yoksullar arasında, kendilerini yabancılardan ayıran 'İngiliz'in doğum hakkı'na ve temel özgürlüklere sahip olma inancı güçlüydü. Bu özgürlüklerin tehdit altında olduğu korkusu, halk ayaklanmalarını tetikleyen güçlü bir psikolojik uyarıcı işlevi görmüştür.

Sınavda Dikkat Et

  • Endüstri toplumuna geçişte kırsal göçle gelenlerin 'vasıfsız/yarı vasıfsız işçi', geleneksel esnafın ise rekabet edemeyerek 'vasıflı fabrika işçisi' olduğunu kesinlikle karıştırma.
  • Karl Marx'ın Komünist Manifesto'da (1848) toplumun burjuvazi ve proleterya olarak kutuplaşacağını ve orta sınıfın eriyeceğini öne sürdüğünü unutma.
  • Henry Ford'un görüşlerinin ilk dönem kapitalizminin insani boyuttan uzak, bireyci ve çatışmacı zihniyetini yansıttığını sınavda göz önünde bulundur.
  • Fordist-kitle üretiminin katı, hiyerarşik ve aşırı iş bölümüne dayandığını; esnek üretimin ise otomasyon, verimlilik artışı (%240) ve çok amaçlı makinelerle yapıldığını iyi ayırt et.
  • Wassily Leontief'in girdi-çıktı analizinin ve Almanya robot araştırmasının vasıfsız iş gücünde dramatik azalışlara (işsizliğe) yol açtığını unutmama.
  • George Rudé'nin analizine göre sanayi öncesi halk hareketlerinin ilk ve en temel kargaşa unsurunun 'yiyecek ayaklanmaları' olduğunu, grevlerin sonradan öne çıktığını hatırla.
  • Ludditlerin (makine kırıcıların) sadece makine bozmadığını, aynı zamanda işveren üzerinde ücret artışı baskısı kurma amacıyla geleneksel bir yöntem kullandığını sınavda dikkate al.