← Ünite 9
Endüstri Sosyolojisi

Ünite 9: İstihdamın Yapısal Dönüşümü

İstihdamın Yapısal Dönüşümü - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 230
1974 Petrol Krizi ve İşsizlik Tırmanışı
1974 Petrol Krizi sonrasında ileri düzeyde endüstrileşmiş ülkelerin gayrisafi millî hasılaları artmasına rağmen işsizlik oranları gerilememiştir. ABD'de 1973'te %4.9 olan işsizlik 1983'te %9.6'ya çıkmış, İngiltere'de ise %2.1'den %10.4'e yükselerek İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki en yüksek seviyelere ulaşmıştır.
ABD'de Hizmet Sektörünün Tarihsel Yükselişi
Post-endüstriyel dönüşümün öncüsü olan ABD'de hizmetler sektörünün istihdamdaki payı 1870 yılında %26 iken, 1987 yılında %70'e çıkmış, Dünya Bankası 2012 verilerine göre günümüzde bu oran %80'leri bulmuştur. Almanya ve Fransa'da ise hizmet sektörü ortalamaları %70 sınırını aşmıştır.
Japonya'da Üretim Artışı ve Sabit İstihdam Paradoksu
Japonya'da toplam imalat üretimi 1970-1990 arasındaki yirmi yıllık sürede iki buçuk kat artmasına rağmen, imalat istihdamı toplam sayı olarak hiç artmamıştır. Japon ekonomistler mavi yakalı işler yaratmak yerine bu kaynakların eğitime ve bilgi işçisi yetiştirilmesine aktarılmasının daha verimli olduğuna inanmaktadır.
ABD Çalışma Bakanlığı Verilerine Göre Gerileyen Meslekler
ABD Çalışma Bakanlığı'nın tahminlerine göre post-endüstriyel dönüşüm sürecinde ayakkabıcılık (%48.8), savaş gereçleri (%42.3), deri (%40.4), tütün (%30.6), cam (%30) ve petrol rafinerisi (%28.5) gibi geleneksel sektörlerde istihdamın azalacağı öngörülmüştür.

Anahtar Kavramlar

Bilgi İşçisiAna sermayesi bilgi olan, mühendis, avukat, araştırmacı, doktor ve öğretmen gibi meslek gruplarını kapsayan, geleneksel mavi yakalı işçilere göre çok daha bağımsız, uzmanlaşmış ve üretken çalışan sınıfıdır. Örneğin bir bilgisayar programcısının veya araştırmacının işini kendi yöntemleriyle yapması ve kimseden emir almaması bilgi işçiliğinin tipik bir örneğidir.
Part-Time ÇalışmaHaftalık ortalama yasal çalışma sürelerinin altında, genellikle 30-35 saatin altında gerçekleştirilen esnek çalışma şeklidir. Örneğin ev işleri ve çocuk bakımı sorumluluğu olan kadınların hizmet sektöründe haftada 20 saat çalışarak yer alması part-time çalışma modeline örnektir.
Post-Endüstriyel DönüşümEndüstriyel mal üretiminin ağırlıkta olduğu toplumdan, bilgi ve hizmet üretiminin egemen olduğu enformasyon toplumuna geçiş sürecidir. Bu süreçte tarım ve sanayi istihdamı gerilerken hizmet sektörü ve bilgi işleri ekonominin merkezine yerleşmiştir.
Enformasyon SektörüBilginin üretilmesi, yayılması, işlenmesi ve eğitimi gibi alanları kapsayan, hizmet sektörü içinde en büyük paya sahip olan dinamik sektördür. Örneğin yazılım geliştirme, veri analizi ve üniversite eğitimi enformasyon sektörünün faaliyet alanlarındandır.
Esnek ÜretimStandart kitle üretimi modellerinin yerini alan, farklı teknolojilere, standartlıktan uzak ürün çeşitliliğine ve değişken piyasa taleplerine hızla uyum sağlamaya dayanan üretim biçimidir. İşletmelerin tüketici taleplerine göre üretim hattını anında değiştirmesi esnek üretime örnektir.
Atipik ÇalışmaKlasik endüstri toplumunun standart 9-5 tam zamanlı ve tek bir iş yerinde çalışma modelinin dışındaki esnek çalışma biçimlerini ifade eder. Part-time çalışma, evde çalışma ve sıkıştırılmış çalışma haftası bu kategoriye girer.
Bilgi ÜreticileriBilgi işçileri sınıfı içinde yer alan; bilim adamı, mühendis, doktor ve hukukçu gibi yeni teorik ve pratik bilgi üreten profesyonel çalışanlardır.
Bilgi TaşıyıcılarıÜretilen bilgiyi topluma aktaran, yayan ve öğreten; öğretmenler, profesyonel iletişim işçileri ve kütüphaneciler gibi meslek gruplarından oluşan bilgi işçisi alt kümesidir.
Bilgi İşlemcileriOfis ve idari ortamlarda bilgiyi toplayan, düzenleyen ve işleyen; idari personel ve sekreterlik gibi görevleri yürüten çalışan kesimidir.
Altyapı PersoneliBilgi ve hizmet üretiminin arkasındaki fiziksel sistemlerin işlemesini sağlayan makine operatörleri ve bakım personeli gibi çalışanları kapsayan gruptur.
Yatay ÖrgütlenmeGeleneksel dikey ve hiyerarşik bürokratik yapılar yerine, merdivenlerin kısa olduğu, bireylerin inisiyatif alabildiği ve iletişimin daha esnek olduğu organizasyon modelidir.
Taylorist İlkelerKlasik endüstri toplumunda imalat hatlarında mavi yakalı işçilerin temposunu makineye bağlayan, emir-komuta zincirine ve dış denetime dayanan yönetim ilkeleridir. Bilgi işçilerinin yönetiminde yetersiz kalmaktadır.
Sıkıştırılmış Çalışma HaftasıHaftalık toplam çalışma süresinin daha az gün içine (örneğin 5 gün yerine 4 günde günde daha uzun saatler çalışılarak) sığdırıldığı esnek çalışma düzenlemesidir.
Yeni GirişimcilikBanka ve sigorta gibi modern hizmet sektörlerinde üst düzey yöneticilerden beklenen; sadece yönetmekle kalmayıp stratejik hedefler oluşturan, astlarıyla enformasyon paylaşan ve onları motive eden yeni liderlik yaklaşımıdır.
İç MotivasyonBilgi işçilerinin verimliliğini artıran, dışsal ceza veya baskı korkusuna dayanmayan, bireyin yaptığı işten duyduğu tatmin ve yaratıcı çevre koşullarıyla tetiklenen motivasyon türüdür.
Makine-İnsan İlişkisi DönüşümüEndüstri toplumunda insanın makinenin emrinde ve temposuna bağımlı olmasından, bilgi toplumunda makinenin (örneğin bilgisayarın) insanın emrinde bir araç olmasına geçiş durumudur.
Kitle Üretimi StandardizasyonuEndüstri toplumunun fabrikalarda tek tip mal üretme ve aynı saatlerde çalışma düzenini dayatan katı ve standartlaştırılmış ekonomik ve sosyal rasyonalitesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Hızla Büyüyen Bilgi ve Hizmet Alanları

Newsweek (1994) verilerine göre bilgisayar hizmetleri (%90.6), sağlık hizmetleri (%81.1), yönetim (%76.6), seyahat acentaları (%55.5) ve sosyal hizmetler (%55.3) alanlarında çalışanların sayısında devasa artışlar beklenmektedir.

Almanya ve İngiltere'de 2013 İşsizlik Oranları

Dünya Bankası 2013 verilerine göre, sanayileşmenin beşiği İngiltere'de işsizlik oranı %7.6 olarak kaydedilirken, savaş sonrası dışarıdan iş gücü talep eden Almanya'da işsizlik oranı %5.3 seviyesinde gerçekleşmiştir.

Amerika'da İmalat Sektöründeki Kadro Değişimi

Otomasyonun etkisiyle ABD'de 1982-1990 yılları arasında imalat sektöründe yaratılan 800 bin yeni işin hemen hemen tümü mavi yakalı üretim işleri için değil, idari kadrolar ve yönetsel pozisyonlar için gerçekleşmiştir.

Sony ve Tsukuba Üniversitesi Çalışması

Tsukuba Üniversitesi'nden Prof. Teruya Nagua'nın Sony için yaptığı çalışmada, artık talimatı harfi harfine yerine getiren itaatkar ve boyun eğici işçilerin muteber sayılmadığı, bilgi toplumunda en aykırı fikirlerin bile ifade edilmesinin teşvik edilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Güney Avrupa Ülkelerinde Kriz Boyutundaki İşsizlik

2013 ve 2014 Eurostat verilerine göre Yunanistan'da işsizlik oranı %27.4, İspanya'da %26.4 ve Portekiz'de %16.3 gibi tehlikeli ve ekonomik krizin derinleştiği boyutlara ulaşmıştır.

Banka ve Sigorta Sektöründe Vasıf Dönüşümü

OECD verilerine göre banka ve sigorta şirketlerinde geçmişte tekrarlanan somut işler ve dar coğrafi ufuklar hakimken; yeni dönemde rutinden uzak soyut iş süreçleri, karar ve sorumluluk alabilme yeteneği ile grup/interaktif çalışma zorunlu hale gelmiştir.

Tom Peters ve Yaratıcılık Toplumu

Yazar Tom Peters (1987), geleceğin toplumunun bir yaratıcılık toplumu olacağını, bireysel yaratıcılığı teşvik etmek için başarısızlığa hoşgörüyle yaklaşılması gerektiğini ve dikey örgütlenmeden yatay örgütlenmeye geçileceğini belirtmiştir.

Almanya'da Tarihsel Sektörel Dağılım Değişimi

1870 yılında Almanya'da tarımda çalışanların oranı %50 iken, sanayi %29, hizmetler %22 pay almaktaydı; 1987 yılına gelindiğinde ise tarım %5'e gerilerken, sanayi %40, hizmetler sektörü ise %55 oranına ulaşmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavlarda 'artık makinenin insanı değil, insanın makineyi yönettiği' vurgusu bilgi işçilerinin en temel ayırt edici özelliğidir; bu ifadeye dikkat edin.
  • Part-time çalışmanın sadece kadınlara ve gençlere yönelik bir esneklik sunmadığı, aynı zamanda yapısal işsizlik ve düşük vasıflı işçilerin mecburiyetinden de kaynaklandığını unutmayın.
  • Japonya'nın imalat üretiminin 2.5 kat artmasına rağmen imalat istihdamının artmaması sorusu sıkça testlerde yer alan kritik bir çeldiricidir.
  • Bankacılık sektöründeki vasıf değişim tablolarında 'somut ve tekrarlanan işler'in yerini 'rutin olmayan soyut iş süreçleri ve karar/sorumluluk' aldığını ezberleyin.
  • Taylorist ilkelerin bilgi işçileri üzerinde geçerli olmadığını, bilgi işçiliğinde dış denetim/ceza korkusu yerine iç motivasyon ve iş birliğinin esas olduğunu karıştırmayın.
  • Bilgi işçisi gruplandırmalarında (üretici, taşıyıcı, işlemci, altyapı) hangi mesleğin hangi gruba girdiğini (örn. öğretmen = bilgi taşıyıcı) iyi ayırt edin.