Ünite 5: Urartu Dini – Mezar Biçimleri ve Ölü Gömme Gelenekleri

Urartu Dini – Mezar Biçimleri ve Ölü Gömme Gelenekleri - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 103

Meherkapı Yazıtı'nın Satır ve Tanrı Sayısı

Van merkez Toprakkale eteklerinde bulunan Meherkapı Kaya Yazıtı, 94 satırlık çivi yazısından oluşur ve bu yazıtta Urartu panteonuna ait tam 79 tanrı ile tanrıçanın adları ile kurban listeleri yer alır.

Tanrılara Sunulan Kurban Miktarları

Meherkapı Yazıtı'na göre en büyük tanrı olan Haldi'ye 17 sığır ve 34 koyun kurban edilirken, Fırtına Tanrısı Teişeba'ya 6 sığır ve 12 koyun, Güneş Tanrısı Şivini'ye ise 4 sığır ve 8 kurbanlık koyun sunulmaktadır.

Urartu Coğrafyasında Saptanan Kaya Mezarı Sayısı

Bugüne kadar Doğu Anadolu ve çevresindeki Urartu coğrafyasında yapılan araştırmalarda 50'den fazla kaya mezarı saptanmıştır ve bu sayı her geçen gün yapılan yeni keşiflerle artmaktadır.

Neft Kuyu Mezarı'nın Salon Boyutu

Urartu başkenti Tuşpa'daki en görkemli kralî kaya mezarlarından biri olan Neft Kuyu Mezarı'nın ana salonunun boyutu tek başına 90 metrekareyi bulmaktadır.

Anahtar Kavramlar

Meherkapı Kaya YazıtıVan merkez Toprakkale eteklerinde yer alan, 94 satırlık çivi yazısıyla Urartu panteonundaki 79 tanrı ve tanrıçayı ile bunlara sunulacak kurban listelerini içeren en temel dinsel belgedir.

HaldiUrartu panteonunun ve krallığın baş tanrısıdır; Meherkapı yazıtında en büyük tanrı olarak en çok kurban ona sunulur ve genellikle aslan üzerinde ya da alev saçan silahlarla betimlenir.

TeişebaUrartu panteonunda Haldi'den sonra gelen Fırtına Tanrısı'dır; genellikle boğa üzerinde resmedilir ve Yakındoğu geleneklerine uygun olarak elinde şimşek demetleri taşır.

ŞiviniUrartu panteonunun önde gelen üç tanrısından biri olan Güneş Tanrısı'dır ve geleneksel olarak güneş kursu atribüsü ile betimlenir.

AtribüTanrıların kimliklerini, niteliklerini ve güç alanlarını belirlemeye yarayan simgesel özellikler veya nesnelerdir; Urartu'da ilk üç tanrı dışındaki ilocalarda bu belirtiler oldukça karışıktır.

TuşpaUrartu Krallığı'nın başkentidir; Van Kalesi kayalıklarına oyulmuş anıtsal kralî kaya mezarlarının en görkemli ve yoğun örnekleri bu merkezde yer alır.

Kaya MezarıAnadolu'da ilk defa Urartular ve Frigler döneminde anıtsal ölçekte görülen, kayaların içine oyularak oluşturulan çok odalı ve platformlu anıtsal mezar mimarisi türüdür.

Horhor MezarıVan Kalesi kayalıklarında yer alan ve cephesinde bulunan I. Argişti'ye ait çivi yazısı sayesinde Urartu coğrafyasında tarihlenebilen tek kralî kaya mezarıdır.

Atık ÇukuruMezar odalarının tabanlarına açılmış şişe biçimli derin çukurlardır; yeni gömülere yer açmak için eski kemiklerin ve ölü hediyelerinin toplandığı depolama alanlarıdır.

Urne MezarıÖlülerin yakılarak (kremasyon) küllerinin konulduğu kapların (urne) yerleştirilmesi için duvarlarına nişler açılmış, tek bir salondan oluşan farklı bir plan anlayışına sahip mezar türüdür.

KremasyonÖlülerin yakılması suretiyle gömülmesi geleneğidir; Urartu'da urne mezarlarında ve kremasyon mezarlarında bu yöntemin uygulandığı görülmektedir.

Doğubayazıt Kaya MezarıUrartu Dönemi'ne tarihlendirilen, girişinin her iki kenarında tanrı ve kurban töreni sahnelerini gösteren figüratif kabartmalara sahip tek kaya mezarıdır.

SitadelUrartu kentlerinin en yüksek ve korunaklı noktası olan iç kaledir; kralî kaya mezarlarına genellikle bu alandan kaya merdivenleri veya patikalarla ulaşılmaktaydı.

PanteonBir dinin veya mitolojinin tüm tanrı ve tanrıçalarının oluşturduğu topluluktur; Urartu panteonu Meherkapı yazıtı sayesinde eksiksiz bilinmektedir.

Diğer Önemli Bilgiler

Çok Odalı Kaya Mezarı Örnekleri ve Oda Sayıları

Urartu kaya mezarları tek odalı olmayıp aile mezarı olarak tasarlanmıştır; Van İçkale'deki Kurucular mezarı 7 oda, Varto Kayalıdere ve Van Argişti mezarları 6 oda, Sharik mezarı ise 5 odalı mimari düzene sahiptir.

Yazıtıyla Tarihlenebilen Tek Mezar: Horhor Mezarı

Van Kalesi kaya yüzeyinde yer alan ve 'Horhor Mezarı' olarak bilinen yapı, cephesindeki kral I. Argişti'ye ait çivi yazılı metin sayesinde Urartu'da dönemi kesin olarak tarihlendirilebilen tek kaya mezarıdır.

Tunceli Mazgirt Mezarı'nın Tarihlendirilmesi

Van Kalesi merkezi dışında yer alan Tunceli Mazgirt Mezarı, giriş kısmında yer alan ve II. Rusa dönemine ait olduğu anlaşılan çivi yazılı metin sayesinde güvenli bir şekilde tarihlendirilmiştir.

Doğubayazıt Kaya Mezarı'nın Benzersiz Özelliği

Doğubayazıt Kaya Mezarı, Urartu Dönemi'ne ait kaya mezarları içerisinde cephesinde figüratif kabartmalar (kurban töreni, tanrı ve keçi figürleri) barındıran bilinen tek ve benzersiz örnektir.

Kralî Kaya Mezarlarının Dağılım Coğrafyası

Urartu krallarının asıl mezarlarının başkent Tuşpa'daki Van Kalesi kayalıklarına gömüldüğü kabul edilir; çünkü Karmir-Blur, Arinberd, Çavuştepe, Ayanis, Anzaf ve Toprakkale gibi diğer önemli kralî merkezlerde kaya mezarına rastlanmamıştır.

Kuzeybatı İran'daki Urartu Kaya Mezarları

Sadece Anadolu'da değil Kuzeybatı İran'da da Urartu mimari kriterlerine uyan Sharik (5 odalı), Kale Hodar II (4 odalı) ve Kale İsmail Ağa (2 odalı) gibi çok odalı kaya mezarları tespit edilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Meherkapı Kaya Yazıtı'nın 94 satır ve 79 tanrı içerdiğini, panteonun başının Haldi olduğunu kesinlikle unutmayın; sınavda sıkça sorulur.
Urartu tanrılarının hayvan simgelerini karıştırmayın: Haldi aslan, Teişeba boğa, Şivini ise güneş kursu atribüsüne sahiptir.
Van Kalesi'nde yer alan Horhor Mezarı'nın, I. Argişti yazıtı sayesinde tarihlenebilen tek kralî kaya mezarı olduğunu unutmayın.
Kralların asıl mezarlarının başkent Tuşpa/Van Kalesi'nde olduğunu, Ayanis veya Çavuştepe gibi diğer kralî merkezlerde kaya mezarı bulunmadığını aklınızda tutun.
Mezar odalarının tabanındaki şişe biçimli çukurların su sarnıcı değil, eski kemik ve hediyelerin atıldığı 'atık çukuru' olduğunu karıştırmayın.
Doğubayazıt Kaya Mezarı'nın Urartu'da cephesinde figüratif kabartmalar (kurban töreni) barındıran tek örnek olduğunu unutmayın.
Urartu kaya mezarlarının tek odalı değil, çok odalı ve aile mezarı formatında tasarlandığını, oda sayılarının başkentte 7'ye kadar çıktığını bilin.