Ünite 14: Osmanlı Mûsikîsi

Kaynak: ders kitabı, sayfa 347

Süleyman Çelebi ve Mevlid (1409)

Süleyman Çelebi'nin 1409 yılında Bursa'da kaleme aldığı 'Vesîletü'n-Necat' (Mevlid), Osmanlı döneminden günümüze kadar ulaşan ve sonsuz bir sevgiyle çeşitli vesilelerle okunan en meşhur dinî Türk edebiyatı mahsulüdür.

II. Bayezid Dönemi Edirne Şifahanesi Tedavisi

II. Bayezid'in 1486'da Edirne'de yaptırdığı Külliye'nin Şifâhane'sinde sinir ve akıl hastaları, bitki kokularının yanı sıra 10 makamdan özel olarak bestelenen mûsikî parçalarıyla tedavi edilmiştir.

İlk Türkçe Mûsikî Kitabı: Edvar

Şair padişah II. Murad'ın ısrarıyla Hızır bin Abdullah tarafından yazılan 'Edvar', Kırşehirli Yûsuf bin Nizâmeddin'in ilk nazariyat kitabından sonra Osmanlıların kaleme aldığı ilk Türkçe mûsikî kitabıdır.

Galata Mevlevihanesi'nin Kuruluşu (1491)

İstanbul'un ilk mevlevi dergâhı olan Kulekapısı (Galata) Mevlevîhanesi, Osmanlı kültürünün en büyük ocaklarından biri olarak II. Bayezid döneminde 1491 yılında kurulmuştur.

Anahtar Kavramlar

MehterhaneHunlar dönemindeki Tuğ teşkilatına dayanan, Fatih'ten sonra bu adı alan, vurmalı ve nefesli sazların yer aldığı Osmanlı askeri mızıka okuludur. Savaşlarda ve törenlerde ordunun maneviyatını yüksek tutmak için özel mehter havaları icra etmiştir.

Mevlevihaneİnsanı ham hâlden alıp bedenî, fikrî ve ruhî eğitimle pişirerek insân-ı kâmil hâline getirmeyi amaçlayan manevi eğitim ocağıdır. Dergâhları ve semâhaneleriyle Osmanlı mûsikîsinin gelişmesinde ve yayılmasında yüzyıllar boyu büyük rol oynamıştır.

EnderunI. Murad tarafından 1363'te kurulan, saray içi ve dışı hizmetler için devlet adamı ve sanatkar yetiştiren saray üniversitesidir. Pozitif ilimlerin yanı sıra şiir, inşâ ve mûsikî eğitiminin verildiği en önemli Osmanlı kurumlarından biridir.

MeşkhaneOsmanlı mûsikîsinin nota yerine kulaktan kulağa, ustadan çırağa meşk usulüyle aktarıldığı hoca evleri, dernekler veya öğrenci koroları bünyesindeki özel eğitim mekânlarıdır.

NakkareMehter takımında ve klasik müzik icralarında kullanılan, küçük iki küçük kudüm benzeri vurmalı çalgıdan oluşan vurmalı bir mûsikî aletidir.

DavulMehterhânede temel vurmalı çalgılar arasında yer alan, tokmağının büyüklüğü ve ritmik vuruşlarıyla askeri müziğin temposunu belirleyen köklü bir Türk çalgısıdır.

KösMehterhânede kullanılan, develere veya fillere yüklenen, oldukça büyük çaplı ve tok sesli vurmalı çalgıdır; savaşlarda askeri coşkulandırmak için çalınırdı.

ZurnaMehter takımında nefesli sazlar grubunun temelini oluşturan, yüksek sesli ve açık hava icralarına son derece uygun geleneksel üflemeli bir çalgıdır.

ZilMehterhanede ritim unsuru olarak kullanılan, iki pirinç levhanın birbirine çarpılmasıyla ses veren vurmalı ritim çalgısıdır.

PeşrevOsmanlı saz mûsikîsinde fasılların başında, belirli usûllerde ve klasik formda icra edilen giriş niteliğindeki saz eseridir; mehter takımları da çeşitli peşrevler icra etmiştir.

Behram AğaOsmanlı mûsikîsinin erken dönemlerinde yetişmiş, saray çevresinde vekâr ve ihtişam dolu mûsikî anlayışını temsil eden önemli bestekârlardan biridir.

Süleyman Çelebi1409 yılında Bursa'da kaleme aldığı ve meşhur adı Mevlid olan 'Vesîletü'n-Necat' eseriyle tanınan, dinî Türk edebiyatının ve tasavvufi mûsikî geleneğinin en önemli şahsiyetlerindendir.

Dede Efendiİsmail Dede Efendi olarak bilinen, III. Selim ve II. Mahmud dönemlerinde yetişmiş; Mevlevi ayininden ilahiye kadar 300'e yakın eser bestelemiş Osmanlı mûsikîsinin son büyük klasiklerinden biridir.

Hacı Arif BeyXIX. yüzyılda şarkı formunu zirveye ulaştıran, dönemin melankolik ve romantik ruhunu eserlerine yansıtarak sözlü müzik besteciliğinde çığır açmış devrin en önemli mûsikî üstadlarındandır.

Tanburi Cemil BeyOsmanlı saz mûsikîsinde devrim yaratan, tanbur ve kemençe gibi sazları benzeri görülmemiş bir dinamizm ve virtüöziteyle icra ederek Türk mûsikîsinde silinmez izler bırakmış dahi bir sanatkârdır.

Sadeddin KaynakGeleneksel güfte-makam-usûl zincirlerini kırarak fanteziler, halk türküleri ve uzun soluklu kompozisyonlar yaratan; ilk film müziği bestecilerinden biri olan 20. yüzyıl mûsikî üstadıdır.

NevbetMehterhanenin savaş dışındaki günlük şehir hayatında, namaz vakitlerinde ve resmi törenlerde icra ettiği, bir tür askeri halk konseri niteliğindeki törensel müziktir.

Mecmua-i Sâz ü SözLeh mühtedisi santurî Ali Ufkî Bey tarafından 1650 yılında Batı notası ters yöne çevrilerek yazılan ve XV. yüzyıldan kendi çağına kadar pek çok Osmanlı mûsikîsi eserini günümüze aktaran ilk derleme eserdir.

Dârü'l-Elhan1914 yılında Meşrutiyet sonrasında beliren devlet konservatuarı ihtiyacını karşılamak üzere Maarif Nezareti'ne bağlı olarak kurulan ilk resmi tiyatro ve müzik okuludur.

Karabatak TekniğiMehter mûsikîsinde nefesli sazların ardından bütün heyetin çalmasıyla, yumuşak ve gürültülü bölümlerin nöbetleşe yer aldığı icra tekniğidir; daha sonra klasik orkestra eserlerinde de kullanılmıştır.

Diğer Önemli Bilgiler

Ali Ufkî Bey'in Mecmua-i Sâz ü Söz'ü (1650)

Leh mühtedisi santurî Ali Ufkî Bey'in (Alberto Bobowsky) Batı notasını ters yöne çevirerek 1650'de kaleme aldığı eser, XV. yüzyıldan kendi çağına kadar gelen pek çok Osmanlı mûsikîsi eserinin ilk yazılı me'hazıdır.

Dimitri Kantemir ve Ebced Nota Yazısı

Romen prensi Dimitri Kantemir, II. Ahmed'e sunduğu 'Edvar' adlı eserinde geliştirdiği ebced nota yazısı sayesinde 350 saz eserini notaya alarak unutulmaktan kurtarmıştır.

Osmanlı Mehter Takımının Avrupa'ya Etkisi (1741)

Mehter müziğinin Avrupa'da yayılması üzerine Yeniçeri müziği tarzını (alla turca) ilk uygulayan devlet 1741 yılında Lehistan olmuş; onu Avusturya, Rusya, Prusya ve İngiltere takip etmiştir.

Mehterhânenin Kapatılması (1828)

Yüzyıllarca Osmanlı ordusunun önünde giden ve coşku veren Orta Asya kökenli Mehterhâne, II. Mahmud tarafından 1828 yılında kaldırılarak yerine Batı tarzı Mızıka-i Hümâyun kurulmuştur.

Mehter Takımının Yeniden Kuruluşu (1952)

1828'de kapatılan mehter takımı, şefi Hasan Tahsin Parsadan'ın çabalarıyla 1952 yılında önce 3, ardından kat sayıları artırılarak turistik ve sembolik bir topluluk olarak yeniden faaliyete geçirilmiştir.

Dârü't-Tâlîm-i Mûsikî Cemiyeti (1916-1931)

1916-1931 yılları arasında faaliyet gösteren bu cemiyet, Osmanlı mûsikîsinin ilk toplu icra plaklarını doldurmuş ve hem yurt içinde hem yurt dışında ciddi konserler vermiştir.

III. Selim Dönemi Mûsikî Canlılığı

Hanedanın en ünlü bestekârlarından biri olan III. Selim'in saray çevresi; Tanbûrî Emin, Nasır Abdülbâkî Dede ve Dede Efendi gibi isimlerin rol aldığı Osmanlı mûsikîsinin son ihtişam sahnesi olmuştur.

Sadeddin Kaynak ve Film Müzikleri

1895-1961 yılları arasında yaşayan Sadeddin Kaynak, klasik ve dinî mûsikî eğitiminin ardından halk müziği motiflerini ve fantezi formlarını birleştirerek Türkiye'nin ilk film müziği bestecilerinden biri olmuştur.

Osmanlı Padişahlarının Mehter Hediyeleri (1720)

III. Ahmed döneminde, Osmanlı devleti daha önce savaş kaybettiği Batı ülkelerine diplomatik bir jest olarak mehter takımları hediye etmiş (1720'de Lehistan'a, 1725'te Ruslar'a), bu da Batı'da Türk müziği modasını tetiklemiştir.

Dâr'ü-l Elhan'ın Kuruluşu (1914)

Meşrutiyet sonrasında beliren resmi konservatuar ihtiyacını karşılamak amacıyla 1914 yılında Maarif Nezareti'ne bağlı olarak açılan ilk tiyatro ve müzik okuludur.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda Osmanlı mûsikîsinin zirve döneminin 16. yüzyıl değil, çöküşün ilerlediği 18. ve 19. yüzyıllar olduğu bilgisi sıklıkla sorulur; bu kronolojik detaya dikkat edin.
İlk Türkçe mûsikî nazariyat kitabı olan 'Edvar'ın yazarının Hızır bin Abdullah olduğunu (II. Murad devri) unutmayın, Kırşehirli Yusuf ile karıştırmayın.
Mecmua-i Sâz ü Söz'ün Ali Ufkî Bey'e ait olduğunu, Dimitri Kantemir'in ise ebced nota sistemiyle eserleri notaya aldığını kesinlikle ayırt edin.
Mehterhanenin 1828'de II. Mahmud tarafından kapatıldığını ve yerine Mızıka-i Hümâyun'un kurulduğunu sınavda karıştırmamak için tarihleriyle ezberleyin.
Sadeddin Kaynak'ın geleneksel formları kırarak fanteziler oluşturan ve ilk film müziği bestecilerinden olan 20. yüzyıl figürü olduğunu unutmayın.
Mevlevihânelerin sadece ibadet yeri değil, aynı zamanda ses, saz, sema ve nazariyat eğitimi veren büyük birer mûsikî okulu işlevi gördüğünü göz ardı etmeyin.
Hacı Arif Bey'in şarkı formundaki lirik ve melodik yapısıyla sözlü müzikte devrim yarattığını, Tanbûrî Cemil Bey'in ise saz mûsikîsinde devrim yaptığını karıştırmayın.