Ünite 13: Osmanlı Kültürünün Önemli Simgesi: Osmanlı Mimarisi

Bursa Ulu Cami'nin İnşası (1400)

I. Bayezid tarafından 1400 yılında Bursa'da inşa ettirilen Ulu Cami, hepsi eşit etkiye sahip yirmi kubbeyle örtülmüş ve üç taraftan girişli planıyla erken dönemin anıtsal mimari denemeleri arasında yer alır.

Yeşil Cami ve Külliyesi (1419-1424)

Bursa'da I. Mehmed adına mimar Hacı İvaz tarafından inşa edilen Yeşil Külliye, Osmanlı devlet külliyelerinin başlangıcı kabul edilir; yapı adını iç ve dış cephelerini kaplayan eşsiz yeşil ve mavi çinilerinden alır.

Topkapı Sarayı'nın Kuruluşu (1468)

II. Mehmed tarafından 1468'de Sarayburnu'ndaki eski Bizans akropolü üzerinde kurulan Topkapı Sarayı, 360'tan fazla odası, Harem bölümü ve üç avlulu yapısıyla yaklaşık 400 yıl boyunca devletin idari merkezi olmuştur.

Edirne II. Bayezid Külliyesi ve Dârüşşifâ

Mimar Hayreddin tarafından 1484-1488 yılları arasında Edirne'de inşa edilen II. Bayezid Külliyesi, bünyesinde barındırdığı ve psikolojik rahatsızlıkların müzikle tedavi edildiği dârüşşifâsı ile ünlüdür.

Anahtar Kavramlar

Osmanlı mimarisiAnadolu'da kurulan beylikten imparatorluğa geçiş sürecinde İslam, Selçuklu, Bizans ve Batı Anadolu geleneklerinin harmanlanmasıyla oluşan, her cephesi eşit detaylandırılmış ve merkezi kubbeye odaklanmış orijinal yapı üslubudur.

Ters T planıErken dönem Osmanlı mimarisinde sıklıkla kullanılan, girişten kıble duvarına uzanan dikdörtgen mekânın güney yarısının yükseltildiği ve kuzey yarısının yan odalarla genişletildiği, zaviye veya imaret olarak da kullanılan yenilikçi plan tipidir; örneğin İznik'teki Nilüfer Hatun İmareti.

KülliyeMerkezinde bir cami bulunan ve etrafında medrese, imaret, imarethane, hamam, dârüşşifâ, kütüphane gibi yapıları barındıran, adeta küçük bir şehir görünümündeki sosyal ve dini yapılar topluluğudur; örneğin Süleymaniye Külliyesi.

Topkapı SarayıFatih Sultan Mehmed tarafından 1468'de Sarayburnu'ndaki Bizans akropolü üzerine kurulan, yüksek duvarlı avluları, Harem dairesi, Divanhane'si ve Adalet Kulesi ile Osmanlı sivil mimarisinin ve devlet yönetiminin merkezi olan saraydır.

Nuruosmaniye CamiiI. Mahmud tarafından başlatılıp 1755'te tamamlanan, Osmanlı mimarisinde ilk defa Avrupa (barok-rokoko) etkilerini yansıtan, yarım daire avluya ve kalıp çerçeveli yuvarlak pencerelere sahip İstanbul camisidir.

Süleymaniye KülliyesiKanuni Sultan Süleyman adına Mimar Sinan tarafından Haliç'e hakim bir tepede inşa edilen, devasa merkezi kubbesi ve 18 yapıdan oluşan kompleks yapısıyla Osmanlı ihtişamını yansıtan başyapıttır.

Sultan Ahmet Camii (Mavi Cami)Sedefkâr Mehmed Ağa tarafından 1617'de inşa edilen, altı minaresi ve içindeki zengin mavi çinileri, sedef kakma işleriyle ünlü, Ayasofya'nın karşısındaki klasik dönem camisidir.

Selimiye CamiiMimar Sinan'ın 'ustalık eserim' olarak nitelendirdiği, II. Selim için 1575'te Edirne'de inşa edilen, otuz bir metreden geniş kubbesi ve dört ince minaresiyle dönemin zirvesini temsil eden camidir.

Yeşil KülliyeBursa'da I. Mehmed için mimar Hacı İvaz'a yaptırılan, adını iç ve dış cephelerini süsleyen muazzam çinilerden alan, cami, türbe, medrese ve imaretten oluşan erken dönem Osmanlı külliyesidir.

Üç Şerefeli CamiII. Murad tarafından 1447'de Edirne'de inşa ettirilen, revaklı avlulu cami planının ve büyük merkezi kubbe kademelenmesinin ilk defa uygulandığı devrim niteliğindeki erken dönem camisidir.

DârüşşifâOsmanlı külliyeleri bünyesinde yer alan, özellikle II. Bayezid'in Edirne külliyesinde müzik, sakin ortam ve beslenme yöntemleriyle psikolojik rahatsızlıkların tedavi edildiği şifahane birimidir.

Hüdavendigar KülliyesiBursa'da I. Murad tarafından 1340-1389 yılları arasında yaptırılan, birinci katı cami ve ikinci katı medrese olarak tasarlanmış Osmanlı mimarisindeki tek birleşim örneği külliyedir.

DivanhâneTopkapı Sarayı'nın ikinci avlusunda yer alan, sadrazam ve divan üyelerinin devlet işlerini görüp toplandığı, arkasında Adalet Kulesi bulunan idari yapıdır.

Osmanlı neo-klasiğiParis ve Berlin'de eğitim görmüş Vedat Bey ile Kemâleddin Bey'in öncülüğünde, Avrupa başşehirlerindeki üsluplarla klasik Osmanlı unsurlarını harmanlayarak geliştirdikleri millî mimari ekolüdür.

Dolmabahçe SarayıSultan Abdülmecid için 1853'te sahilin doldurulmasıyla inşa edilen, barok stilinin zenginliğini, kristal avizeleri ve mermer cepheleri yansıtan son dönem Batı etkili sarayıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Şehzade Camii'nin Tamamlanması (1548)

Kanuni Sultan Süleyman'ın genç yaşta ölen oğlu Mehmed'in anısına Mimar Sinan tarafından inşa edilen ve 1548'de tamamlanan Şehzade Camii, Sinan'ın merkezi kubbe denemelerinde önemli bir aşamadır.

Süleymaniye Külliyesi ve Kubbesi

Mimar Sinan'ın muazzam eseri olan Süleymaniye Camii, 53 metre yüksekliğinde ve 27 metre çapındaki merkezi kubbesiyle Haliç'e hakim bir tepede yer alır ve 18 binadan oluşan dev bir külliyenin merkezindedir.

Edirne Selimiye Camii'nin İnşası (1575)

Mimar Sinan'ın 82 yaşında II. Selim için Edirne'de inşa ettiği ve 'ustalık eserim' dediği Selimiye Camii, 31 metreden büyük kubbesi ve şehrin her yerinden görülen dört ince minaresiyle anıtsaldır.

Sultan Ahmet Camii / Mavi Cami (1617)

Sedefkâr Mehmed Ağa tarafından 1617'de inşa edilen Sultan Ahmet Camii, altı minareli tek Osmanlı camisi olması ve içindeki mavi ağırlıklı çinileriyle 'Mavi Cami' olarak tanınmaktadır.

Yeni Cami ve Mısır Çarşısı Külliyesi (1663)

Safiye Sultan ile başlayıp Kösem Sultan'dan sonra Hatice Turhan Sultan tarafından 1663'te tamamlanan Eminönü'ndeki Yeni Cami külliyesi, seksen küsur dükkânlı Mısır Çarşısı'nı ve Hünkâr kasrını içermektedir.

Nuruosmaniye Camii'nin Tamamlanması (1755)

I. Mahmud döneminde 1748'de başlatılıp III. Osman zamanında 1755'te bitirilen Nuruosmaniye Camii, Osmanlı mimarisinde ilk kez Batı barok ve rokoko üslubunu yansıtan yarım daire avlulu yapıdır.

Dolmabahçe Sarayı'nın İnşası (1853)

Sultan Abdülmecid için 1853'te sahilin doldurulmasıyla inşa edilen Dolmabahçe Sarayı, masif kütlesi, barok iç dekorasyonu ve mermer dördüncü cephesiyle son dönem Avrupa etkisinin en büyük simgesidir.

Sınavda Dikkat Et

Erken dönem Osmanlı mimarisi ile Selçuklu mimarisinin giriş cephesi farkına dikkat edin; Selçuklularda kapı cephede yoğunlaşırken, Osmanlı'da her cephe eşit detaylandırılmıştır.
Bursa Ulu Cami'nin yirmi kubbeli çok kubbeli planının bir deneme olarak kaldığını ve daha sonra yaygınlaşmadığını unutmayın.
Ters-T planının zaviye, imaret ve medrese gibi çok amaçlı erken dönem yapıları için kullanıldığını, Yeşil Cami ve Nilüfer Hatun İmareti'nin bunun örnekleri olduğunu karıştırmayın.
Mimar Sinan'ın başyapıtları arasında Süleymaniye Camii ve Edirne Selimiye Camii'nin (ustalık eserim) yer aldığını, Sultan Ahmet Camii'nin ise Sedefkâr Mehmed Ağa'ya ait olduğunu kesinlikle ayırt edin.
Avrupa etkisinin mimaride ilk defa Nuruosmaniye Camii ile başladığını, saray düzeyinde ise en somut örneğin Dolmabahçe Sarayı olduğunu unutmayın.
Osmanlı neo-klasiği (millî mimari) akımının Vedat Bey ve Kemâleddin Bey'e ait olduğunu, bu kişilerin Paris ve Berlin'de eğitim aldıklarını not edin.
Valide sultanların (Safiye, Kösem, Hatice Turhan) külliye ve Yeni Cami yapımındaki banilik rollerini ve kronolojik ardıllıklarını sınavda dikkatle okuyun.