HatNabatî harflerinden geliştirilen Arap yazısıyla vücuda getirilmiş İslâmî bir güzel yazı sanatıdır. Osmanlı döneminde estetik kudretiyle zirveye ulaşarak 'Türk Hat Sanatı' adıyla anılan özgün bir hüviyet kazanmıştır.
TezhipEzilerek fırçayla sürülecek hale getirilmiş varak altın ve muhtelif renklerin kullanılmasıyla gerçekleştirilen parlak ve cazip bir kitap süsleme sanatıdır. Üsluplaştırılmış nebatî ve hayvanî motiflerle kompozisyonlar oluşturulur.
DivanîMatrakçı Nasuh'un mucidi olduğu ileri sürülen ve karakteristik özelliklerini Osmanlılar elinde kazanan tam bir Osmanlı yazısıdır. Divân-ı hümâyûnda tutulan ferman, berat, nâme ve mühimme gibi her türlü kayıtta kullanılmıştır.
SiyakatOsmanlılarda maliye ve tapu kayıtlarının tutulmasında kullanılan, sanatsal bir yönü bulunmayan özel bir yazı türüdür. Sadece idari ve ekonomik belge yazımında pratik amaçla tercih edilmiştir.
Talikİran kaynaklı olan ve Osmanlı hattatlarının elinde millîleşen, özellikle ilmiye mensuplarının resmî yazışmalarında kullandığı yazı türüdür. Şeyhülislâm fetvaları, kadı arzları ve hüccetler bu yazıyla kaleme alınmıştır.
NesihAklâm-ı sitte içinde işlekliğinden ötürü Kur’an-ı Kerim ve kitap istinsâhında en çok tercih edilen yazı çeşididir. Kitaplarda harekeli yazılırken arşiv belgelerinde genellikle harekesiz kullanılmıştır.
NestalikTalik yazısının Osmanlı sahasında geliştirilmiş ve estetik açıdan en mükemmel şeklini Yesâri-zâde Mustafa İzzet Efendi elinde kazanmış olan koludur. İlmiye sınıfı yazışmalarında temel karakteristiğini korumuştur.
TevkiAklâm-ı sitte yazı çeşitlerinden biri olup ilk dönem ferman ve beratlarında kullanılmış bir yazıdır. Padişahın tuğrasına 'tevkî', tuğra çeken nişancıya ise 'tevkîî' adı verilmiştir.
HattatHüsn-i hat sanatını icra eden, harfleri estetik kurallarına uygun olarak kamış kalem ve mürekkep yardımıyla kağıda aktaran sanatçıya verilen unvandır.
SazyoluXVI. yüzyıl ortalarından XVII. yüzyıl ortalarına kadar devam eden, Şahkulu'nun siyah mürekkeple yaptığı resimlerle doğan tezhip üslubudur. Desenlerinde tekrarlama olmayıp ejder, hayvan mücadeleleri ve peri resimleri konu edilir.
RûmîTezhip sanatında hayvanî asıllı motiflerden türetilen, kıvrık hatlar ve simetrik yapılarla kompozisyonlar oluşturmaya yarayan temel tezyini unsurdur.
HatayîTezhipte bir çiçeğin dikine kesitinin üsluba çekilmiş şekli olup nebatî motiflerin başında gelir. Taç yapraklardaki içe kıvrılışlarla üç boyutluluk hissi yaratır.
Aklâm-ı SitteKûfi hattından sonra İslam dünyasında ve Osmanlılarda önem kazanan sülüs, nesih, muhakkak, reyhanî, tevki ve rıkaa' olmak üzere altı çeşit yazı türünün toplu adıdır.
Celî SülüsSülüs yazısının uzaktan okunmak için büyük boyutta yazılan ve Mustafa Rakım ile Sami Efendi ellerinde en mükemmel şekline ulaşan gösterişli hat türüdür. Levha ve kitabelerde yaygın olarak kullanılmıştır.
HalkârîTezhip sanatında altın sürülme esasına dayanan gölgeli ve şeffaf boyama tekniğidir. Motif uçlarında yer alan kesif altın zerrinleriyle desene ayrı bir derinlik ve estetik katmıştır.
Zer-efşanFarklı büyüklükteki altın parçalarının kâğıt zeminine serpilmesi suretiyle gerçekleştirilen, yazma eserlerin iç sahifelerinde ve murakkalarda görülen özel bir süsleme işçiliğidir.
Ser-levhaYazma kitaplarda zahriye sayfasından hemen sonra gelen ve metnin başladığı ilk sayfadır. Tezhibin bütün ihtişamının ve sanat gücünün en yoğun şekilde sergilendiği alandır.
ZahriyeYazma kitabın ismini veren birinci sayfaya veya cilt kapağının iç tarafına verilen ad olup geometrik ya da rûmî motifli kompozisyonlar içerebilir.
Hilyeİslâm Peygamberi'nin fiziki ve ahlaki vasıflarını anlatan, Hâfız Osman buluşu olan ve XIX. asırdan itibaren levha şeklinde büyük ebatlarda yazılan özel hat kompozisyonlarıdır.
MaktaHattatların kamış kalemin ucunu yontarken ve keserken altına koydukları kemik veya fildişinden yapılmış küçük altlık alettir.
UlamaOsmanlı kitap tezhiplerinde ilk dönemden kesilmeden devam eden, sonsuzluğa giden ve sınırlandırılmamış kompozisyon anlayışını ifade eden temel tasarımsal prensiptir.
Pesend TarzıXIX. yüzyılda Hezargradî lakaplı Atâullah Efendi'nin öncülüğünü yaptığı, tabiatî çiçeklerin tarama üslubuyla tezhip sanatında kullanılmasını sağlayan ince işçilikli akımdır.
