← Ünite 14
Türkiye Cumhuriyeti Tarihi

Ünite 14: Türkiye Cumhuriyetinde Çok Partili Siyasi Hayat Dönemi

14 Mayıs 1950 Genel Seçimleri
Türkiye'de 27 yıllık CHP tek parti iktidarını demokratik yollarla sonlandıran ve Demokrat Parti'nin iktidara gelmesini sağlayan dönüm noktası niteliğindeki genel seçimdir.
Celal Bayar'ın Cumhurbaşkanlığı
Seçimlerin ardından 22 Mayıs 1950'de cumhurbaşkanlığına seçilen Celal Bayar, parti başkanlığından istifa ederek cumhurbaşkanının tarafsızlığı tartışmalarında ilk adımı atmıştır.
6 Haziran 1950 Ordu Tasfiyesi
DP hükümeti tarafından Genelkurmay Başkanı ve çok sayıda yüksek rütbeli subayın emekliye sevk edilerek siyasete karışmadığı düşünülen yeni isimlerin atandığı operasyondur.
3 Eylül 1950 Belediye Seçimleri
Demokrat Parti'nin 600 belediyenin 560'ını kazanarak genel seçimdeki başarısının tesadüfi olmadığını ve halk desteğinin artarak sürdüğünü kanıtladığı yerel seçimdir.

Anahtar Kavramlar

Dörtlü TakrirCHP içerisindeki muhalif milletvekilleri (Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan) tarafından 1945 yılında parti yönetimine sunulan ve demokratik reformlar talep eden önergedir. Bu önergenin reddedilmesi, imzacılarının CHP'den ayrılıp Demokrat Parti'yi kurmasına yol açmıştır.
Devri Sabık YaratmayacağızDemokrat Parti'nin iktidara gelmeden önce ve hemen sonrasında, önceki CHP iktidarının yasadışı ya da haksız uygulamalarından dolayı intikam peşinde koşmayacaklarını, eski yöneticileri yargılayıp cezalandırma amacıyla bir intikam dönemi başlatmayacaklarını ifade eden siyasi söylemidir.
Atatürk'ü Koruma KanunuDemokrat Parti hükümeti döneminde, 25 Temmuz 1951'de Atatürk'ün büst, heykel ve abidelerine yönelik artan saldırıları önlemek ve muhalefetin 'irtica' eleştirilerini bertaraf etmek amacıyla çıkarılan, Atatürk'ün hatırasına hakaret edenlere 1 ila 5 yıl arası hapis cezası öngören kanundur.
Vatan CephesiDemokrat Parti iktidarının son döneminde, 12 Ekim 1958'de muhalefetin sert eleştirilerine ve artan siyasi kutuplaşmaya karşı, politik ihtirası olmayan vatandaşları ve devlet memurlarını iktidar etrafında birleştirmek amacıyla kurulan ve radyolardan sürekli üyelerinin okunduğu siyasi oluşumdur.
Tahkikat Komisyonu18 Nisan 1960 tarihinde Demokrat Parti çoğunluğundaki Meclis tarafından kurulan, muhalefetin ve basının yıkıcı faaliyetlerini soruşturma yetkisine sahip olan komisyondur. Siyasi toplantıları yasaklaması ve yargı yetkisini elinde bulundurması nedeniyle 27 Mayıs darbesine giden süreçteki en önemli tetikleyici unsurlardan biri olmuştur.
Türk-İş (Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu)31 Temmuz 1952 tarihinde 10 sendika, dernek ve federasyonun bir araya gelmesiyle kurulan işçi teşkilatıdır. Maaşların hayat pahalılığını karşılaması, işsizlik sigortasının kurulması ve farklı ücret ödemelerinin önlenmesi gibi hedeflerle işçi haklarını savunmuştur.
İlk Hedefler BeyannamesiCHP'nin 12-15 Ocak 1959 tarihleri arasında gerçekleştirilen XIV. Kurultayı'nda kabul edilen ve partizanlığın kaldırılması, Anayasa Mahkemesi ve Senato'nun kurulması, basın hürriyeti ve üniversite özerkliği gibi temel demokratik talepleri içeren kapsamlı siyasi programdır.
Hürriyet PartisiDemokrat Parti içerisindeki politikalardan rahatsızlık duyarak partiden ayrılan veya ihraç edilen milletvekilleri tarafından Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu başkanlığında kurulan muhalefet partisidir. Daha sonra diğer muhalefet partileriyle ortak hareket etmiştir.
Millet PartisiÇok partili siyasi hayatta kurulan muhalefet partilerinden biridir. 27 Ocak 1954 tarihinde 'dini esasa dayanan ve gayesini saklayan bir cemiyet' olduğu gerekçesiyle mahkeme kararıyla kapatılmıştır.
Cumhuriyetçi Millet Partisi (CMP)Kapatılan Millet Partisi'nin yerine kurulan ve CHP ile işbirliği yaparak muhalefet cephesinde yer alan siyasi partidir. Daha sonra Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi adını almıştır.
Vicdan ve Toplanma Hürriyetinin Korunması KanunuDinin siyasete alet edilmesini ve istismar edilmesini önlemek amacıyla 23 Temmuz 1953 tarihinde Demokrat Parti hükümeti tarafından çıkarılan kanundur.
Barışseverler CemiyetiTürkiye'nin Kore'ye asker gönderme kararını, Amerika ile ilişkileri bozacağı ve ülkeyi savaşa sokacağı endişesiyle protesto eden ve üyelerine hapis cezaları verilen sivil toplum kuruluşudur.
İslam Demokrasi PartisiCemiyetler Kanunu'nun 9. maddesine aykırı olduğu ve dini esaslara dayandığı gerekçesiyle 3 Mart 1952 tarihinde kapatılmış olan siyasi partidir.
Ceza Kanunu 141 ve 142. MaddelerDemokrat Parti hükümeti tarafından 3 Aralık 1951'de komünizmle ve sol akımlarla mücadele etmek amacıyla sertleştirilen ve cezai yaptırımları artırılan Türk Ceza Kanunu maddeleridir.
6/7 Eylül Olayları1955 yılında Kıbrıs meselesi nedeniyle çıkan, İstanbul ve İzmir başta olmak üzere Rum azınlığa ve gayrimüslimlerin mülklerine yönelik saldırılarla sonuçlanan ve 9 ay boyunca sıkıyönetim ilan edilmesine yol açan toplumsal olaylardır.
İsmet İnönü'nün İhtilal UyarısıCHP Genel Başkanı İsmet İnönü'nün meclis kürsüsünden DP iktidarına karşı sarf ettiği, hükümetin baskı politikalarını sürdürmesi halinde askeri müdahalenin kaçınılmaz olacağını belirten "Şartlar tamam olduğu zaman ihtilaller milletler için bir haxtır" sözleridir.
Halk DershaneleriDemokrat Parti döneminde halk eğitimine verilen önem doğrultusunda, okuryazarlık oranını artırmak amacıyla kurulan teşkilat çerçevesinde açılan eğitim kurslarıdır.
Af Kanunu14 Temmuz 1950 tarihinde kabul edilen ve Nazım Hikmet dahil birçok hükümlünün cezaevinden tahliye olmasını sağlayan, toplumda geçici bir iyimserlik yaratan kanundur.
Ücretli Hafta Sonu Tatili9 Ağustos 1951 tarihinde kabul edilen ve işçilerin haftalık çalışma düzeninde tatil günlerinde ücret almasını sağlayarak işçi sınıfının beklentilerine hitap etmeyi amaçlayan kanuni düzenlemedir.
Atatürk Devrim OcaklarıAtatürk devrimlerini korumak ve toplumsal alanda benimsetmek amacıyla 23 Şubat 1952'de kurulmasına karar verilen teşkilattır.
Tevfik İleriDemokrat Parti iktidarının 1950-1960 döneminde en etkili Milli Eğitim Bakanı olarak görev yapmış, okul ve öğretmen sayısındaki niceliksel artışlarda rol oynamış siyasetçidir.
Nadir NadiDönemin basında etkili kalemlerinden biri olan, işçi sınıfının hakları için sosyalist bir partiye ihtiyaç duyulduğunu ve sosyalizm ile komünizmin karıştırılmaması gerektiğini savunan gazetecidir.
Osman BölükbaşıCumhuriyetçi Köylü Millet Partisi genel başkanı olup, geçmişteki bir konuşmasında meclisin manevi şahsiyetini tahkir ettiği gerekçesiyle 10 ay hapis cezasına çarptırılmış muhalefet lideridir.
Alparslan Türkeş27 Mayıs 1960 sabahı saat 4.30'da radyodan yaptığı ünlü darbe bildirisiyle Türk Silahlı Kuvvetleri'nin yönetime el koyduğunu halka duyuran Kurmay Albaydır.
Cemal Gürsel27 Mayıs darbesi öncesinde Kara Kuvvetleri Komutanı iken hükümete bir mektup göndererek krizin çözümü için tavsiyelerde bulunan ve daha sonra ihtilal yönetiminin başına gelen komutandır.

Diğer Önemli Bilgiler

12 Aralık 1950 CHP Merkez Binasına El Konulması

Hükümetin, devlet malı olduğu gerekçesiyle Cumhuriyet Halk Partisi merkez binasına el koymasıyla başlayan ve uzun süre devam eden sert tartışma olayıdır.

25 Temmuz 1951 Atatürk'ü Koruma Kanunu

Atatürk büst, heykel ve Anıtkabir'e yönelik artan saldırılar üzerine çıkarılan; heykellere saldıranlara 1-5 yıl, hakaret edenlere 1-3 yıl hapis cezası öngören kanundur.

31 Temmuz 1952 Türk-İş'in Kuruluşu

Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu'nun 10 sendika, dernek ve federasyonun bir araya gelmesiyle kurularak işçi sınıfının ilk çatı örgütü olmasıdır.

15 Aralık 1953 CHP Malvarlığına El Konulması

Demokrat Parti hükümetinin meclisten geçirdiği kanunla muhalefet partisi CHP'nin tüm malvarlığına devlet eliyle el konulmasını simgeleyen uygulamadır.

2 Mayıs 1954 Genel Seçimleri

%88.63 katılım oranının gerçekleştiği bu seçimde DP oyların %57'sini alarak meclisteki temsil gücünün zirvesine ulaşmış, CHP ise %35 oyda kalmıştır.

6-7 Eylül 1955 Olayları

Kıbrıs meselesi ve Yunan düşmanlığı kisvesi altında İstanbul ve İzmir'de gayrimüslimlerin mülklerine yönelik gerçekleşen, servet düşmanlığına dönüşen ve 9 ay sıkıyönetime yol açan olaylardır.

27 Ekim 1957 Erken Genel Seçimleri

Artan enflasyon ve ekonomik kriz ortamında yapılan bu seçimde DP oyların %47.70'ini alarak 424 milletvekili çıkarırken, CHP %40.82 oy oranıyla 178 milletvekili kazanmıştır.

12 Ekim 1958 Vatan Cephesi'nin Kuruluşu

Hükümetin artan muhalefet baskısına karşı, devlet memurlarının da üye olabileceği ve muhalefet cephesine karşı bir güç olarak sunduğu 'Vatan Cephesi'ni kurma çağrısıdır.

18 Nisan 1960 Tahkikat Komisyonu'nun Kuruluşu

Demokrat Parti çoğunluğundaki Meclis tarafından muhalefeti ve basını soruşturmak amacıyla kurulan, her türlü siyasi toplantıyı yasaklayan ve darbeye zemin hazırlayan komisyondur.

19-21 Mayıs 1960 Öğrenci ve Harbiye Yürüyüşleri

Ankara ve İstanbul'da üniversite öğrencilerinin Tahkikat Komisyonu'nu protesto yürüyüşleri yapması ve 21 Mayıs'ta Harp Okulu öğrencilerin hükümet aleyhine sokaklara dökülmesi olayıdır.

27 Mayıs 1960 Askeri Darbesi

Kurmay Albay Alparslan Türkeş'in sabah saat 4.30'da radyodan okuduğu bildiriyle Türk Silahlı Kuvvetleri'nin ülke yönetimine el koyduğu ve 10 yıllık DP iktidarını bitirdiği olaydır.

Sınavda Dikkat Et

  • Celal Bayar'ın cumhurbaşkanı seçildikten hemen sonra partisinden (DP) istifa ederek tarafsızlık kuralını başlattığını unutmayın; bu sınavda sıklıkla karıştırılır.
  • Atatürk'ü Koruma Kanunu'nun (1951) büst ve heykellere saldırıların artması ile muhalefetin irtica eleştirilerini engellemek amacıyla çıkarıldığını mutlaka aklınızda tutun.
  • Türk-İş'in 1952 yılında kurulduğunu ancak işçilere grev hakkının bu dönemde yasal olarak verilmediğini (zamanın erken bulunduğu gerekçesiyle ertelendiğini) karıştırmayın.
  • Tahkikat Komisyonu'nun (1960) siyasi toplantıları yasaklayan yapısının 27 Mayıs darbesine giden süreçteki en kritik tetikleyici hukuki adım olduğunu unutmayın.
  • İsmet İnönü'nün meclis kürsüsündeki 'İhtilaller milletler için bir haktır' uyarısının 1960 yılında darbe ortamına giden süreçteki en önemli siyasi çıkış olduğunu bilin.
  • 1950-1960 döneminde okul ve öğretmen sayısında sayısal (%100) artışlar olmasına rağmen, nitelikli öğretmen eksikliği nedeniyle eğitim kalitesinde aynı başarının yakalanamadığını not edin.
  • Vatan Cephesi'nin (1958) artan kutuplaşma ve muhalefet baskısına karşı iktidar tarafından kurulmuş destekçi bir teşkilat olduğunu, devlet memurlarının da buraya üye olabildiğini unutmayın.