İnfografik
← Ünite 2
İstatistik

Ünite 2: Verilerin Derlenmesi, Düzenlenmesi ve Sunumu

Uluslararası Veri Kaynakları
İstatistiksel analizlerde küresel ölçekte en güvenilir kabul edilen uluslararası birincil veri kaynaklarının başında OECD, World Bank (WB), Birleşmiş Milletler (UN) ve IMF gelmektedir. Bu kuruluşlar ülkelerin ekonomik ve sosyal göstergelerini standart formatta yayınlar.
Türkiye'deki Resmi Birincil Veri Kaynakları
Türkiye'de resmi istatistik bültenleri yayınlayan Devlet Planlama Teşkilatı (DPT), Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) gibi kurumların verileri birincil veri kaynağı olarak kabul edilir.
İkincil Veri Sağlayıcı Kuruluşlar
Mimarlar Odası, Makine Mühendisleri Odası gibi mesleki kuruluşlar ile medya organları ve özel araştırma firmalarının derleyip sunduğu raporlar, doğrudan ilk elden toplanmadığı için ikincil veri kaynağı olarak sınıflandırılır.
Posta Yoluyla Anketlerin Geri Dönüş Sorunu
Gelişmiş ülkelerde posta yoluyla anket cevaplama bilinci yüksek olmasına rağmen, ülkemizde bu oran oldukça düşüktür. Posta anketlerinde formların boş bırakılması veya geri gönderilmemesi nedeniyle en güvenilir yöntem yüz yüze ankettir.

Anahtar Kavramlar

Birincil veriAraştırmacının doğrudan doğruya kaynağından, ilk elden elde ettiği verilerdir. Örneğin, bir araştırmacının kendi yaptığı anket sonuçları veya DPT, SGK gibi kurumların doğrudan yayınladığı bültenler bu kapsama girer.
İkincil veriBaşka kurumlar, meslek odaları veya medya kuruluşları tarafından daha önce derlenmiş, işlenmiş ve yayınlanmış hazır verilerdir. Örneğin, Mimarlar Odası'nın veya araştırma şirketlerinin yayınladığı raporlardaki veriler ikincil veridir.
Durum tespitiBir kurumun, firmanın veya sistemin mevcut durumunun bilimsel ve istatistiksel yöntemlerle ölçülerek ortaya konması sürecidir. Karar vericilerin tecrübe ve sezgi yerine veriye dayalı yönetim yapmasını sağlar.
ProjeksiyonElde edilen istatistiksel veriler ve analizler ışığında, geleceğe yönelik tahminler, planlamalar ve öngörüler yapma sürecidir. Yatırımların ve kaynakların etkin kullanımı için kritik önem taşır.
AnketBelirlenmiş bir konuda veri toplamak amacıyla, hedef kitleye yer alan birimlere sorular yöneltilmesi esasına dayanan en yaygın veri toplama yöntemidir. Yüz yüze, posta veya e-posta yoluyla uygulanabilir.
ÖrneklemeHakkında araştırma yapılan anakütleden (popülasyondan), belirli bilimsel yöntemlerle seçilen ve anakütleyi temsil etme yeteneğine sahip olan daha küçük bir alt grubun belirlenmesi sürecidir.
ÇerçeveAnketin veya araştırmanın uygulanacağı hedef kitledeki tüm birimlerin listesidir. Araştırmanın sınırlarını çizer ve hangi birimlerden veri toplanacağını somutlaştırır.
DiziDağınık halde bulunan bir veri setindeki gözlem değerlerinin, küçükten büyüğe ya da büyükten küçüğe doğru sıralanmış halidir. Verinin sınırlarını görmeyi kolaylaştırır.
Range (Açıklık)Bir veri setindeki en büyük gözlem değeri (Xmax) ile en küçük gözlem değeri (Xmin) arasındaki sayısal farktır. Verilerin ne kadarlık bir genişlikte yayıldığını gösterir.
Nokta diyagramıÖlçeklendirilmiş bir sayı doğrusu üzerinde, her bir gözlem değerinin bir nokta ile temsil edildiği grafik türüdür. Aynı değerden birden fazla varsa noktalar dikey olarak üst üste yığılır.
Çizgi diyagramıFrekans serilerinin görsel sunumunda kullanılan, yatay eksende gözlem değerlerinin, dikey eksende ise bu değerlerin frekanslarının (sıklıklarının) dikey çizgilerle gösterildiği grafik türüdür.
HistogramSınıflandırılmış frekans serilerinde, yatay eksende sınıf aralıklarının, dikey eksende ise sıklıkların yer aldığı, yan yana bitişik dikdörtgen kutulardan oluşan grafik türüdür.
Sıklık poligonuHistogramda yer alan her bir dikdörtgen kutunun üst kenar orta noktalarının düz çizgilerle ardışık olarak birleştirilmesiyle elde edilen kırık çizgili grafik türüdür.
Box-Whisker grafiğiVeri setinin en küçük değer, birinci çeyrek, medyan, üçüncü çeyrek ve en büyük değer olmak üzere beşli özetini kutu ve çizgilerle gösteren grafiksel sunumdur.
Daire (pasta) grafiğiKategorik veya gruplandırılmış verilerin toplam içindeki paylarını, 360 derecelik bir dairenin dilim açıları oranında görselleştiren grafik türüdür.
Frekans (Sıklık)Bir veri setinde, belirli bir gözlem değerinin veya belirli bir sınıf aralığına düşen gözlem sayısının kaç kez tekrar ettiğini gösteren sayıdır.
Sınıf genişliğiSınıflandırılmış bir seride, bir sınıfın üst sınırı ile alt sınırı arasındaki farktır. Genellikle Range değerinin sınıf sayısına (k) bölünmesiyle elde edilir.

Diğer Önemli Bilgiler

Anketör Etkisi ve Yanlı Beyan Örneği

Diş macunu anketinde çok düzgün ve pırıl pırıl dişlere sahip bir anketörün görevlendirilmesi, katılımcının eziklik hissederek haftada bir fırçaladığı halde günde üç kez fırçaladığını beyan etmesine yol açabilir. Bu durum veri kalitesini bozar.

Sturges Formülü ile Sınıf Sayısı Hesabı

Sınıflandırılmış frekans dağılımı oluşturulurken sınıf sayısı (k), gözlem sayısı n olmak üzere 'k = 1 + 3.3log(n)' formülüyle hesaplanır. Örneğin 50 gözlemlik bir veri setinde k değeri yaklaşık 6.6 bulunarak 7'ye yuvarlanır.

Örnek Veri Setinin Değişim Aralığı

Metinde sunulan 50 gözlemlik örnek veri setinde en küçük değer (Xmin) 1, en büyük değer (Xmax) 20 olarak belirlenmiştir. Buradan hareketle veri setinin Range (açıklık) değeri 20 - 1 = 19 olarak hesaplanmıştır.

Sınıflandırılmış Seride Yuvarlama Etkisi

Örnek veri setinde range 19 ve sınıf sayısı 7 alındığında sınıf genişliği 2.714 çıkmaktadır. Virgülden sonraki basamak sınırlaması nedeniyle son sınıfın üst sınırı 19.998 çıksa da, tüm verileri kapsamak adına üst sınır 20 olarak kapatılır.

Histogramda Kutu Alanının Formülü

Histogramda her bir dikdörtgen kutunun alanı o sınıfın sıklığını (fi) verir. Kutunun tabanı sınıf genişliği (h), yüksekliği ise 'fi / h' olarak belirlenir. Böylece Alan = h * (fi / h) = fi eşitliği sağlanır.

Box-Whisker Grafiğinin Beşli Özeti

Box-Whisker grafiği SPSS gibi istatistik yazılımlarında çizilirken veri setinin Xmin, Q1, Q2 (Medyan), Q3 ve Xmax değerlerini tek bir grafik üzerinde göstererek dağılımın simetrikliğini ve uç değerlerini anında ortaya koyar.

İstanbul Nüfusu Eğitim Durumu Örneği

Metindeki örnekte İstanbul'da 10 milyon yetişkinden 3 milyonu ilkokul, 4 milyonu ortaokul, 2 milyonu lise ve 1 milyonu üniversite mezunudur. Bu veriler daire grafiğine aktarılırken sırasıyla 108, 144, 72 ve 36 derecelik açılarla temsil edilir.

Toplam Sıklık ve Gözlem Sayısı İlişkisi

Bir frekans dağılım tablosunda yer alan tüm sınıfların sıklıklarının (fi) toplamı, veri setindeki toplam gözlem sayısına (n) eşit olmak zorundadır. Örnek veri setinde sıklıklar toplandığında n = 50 değerine ulaşılır.

Sınavda Dikkat Et

  • Birincil ve ikincil veri kaynakları arasındaki ayrımı iyi bilin; DPT, SGK, TOBB bültenleri birincil iken, meslek odaları ve medyanın sunduğu raporlar ikincil veridir.
  • Anket adımlarında 'çerçeve' kavramının hedef kitledeki birimlerin listesi olduğunu ve sınırları çizdiğini unutmayın; sınavlarda tanım sorusu olarak gelebilir.
  • Range (açıklık) hesaplarken her zaman sıralı dizideki en büyük değerden en küçük değeri çıkarın; formül basit görünse de işlem hatası yapmamaya dikkat edin.
  • Histogramda kutunun alanının o sınıfın frekansına (fi) eşit olduğunu unutmayın; yükseklik 'fi / h' formülüyle belirlenir.
  • Box-Whisker grafiğinin beşli özet istatistiği gösterdiğini (Xmin, Q1, Q2/Medyan, Q3, Xmax) ve ortadaki çizginin Medyanı temsil ettiğini mutlaka aklınızda tutun.
  • Daire grafiği sorularında oran-orantı kurarken toplam gözlem sayısını 360 dereceye eşitleyerek istenen grubun açısını hesaplayın.