← Ünite 10
Dış Ticarete Giriş

Ünite 10: 10. Dış Ticaret ve Kalkınma

24 Ocak 1980 Kararları
Türkiye'nin iktisat tarihinde radikal bir dönüm noktası olan bu kararlarla, o güne kadar uygulanan ithal ikameci sanayi politikası tamamen terk edilmiştir. Bu tarihten itibaren Türkiye, dışa açık ve ihracata dayalı bir büyüme modelini benimseyerek küresel pazarlarla entegrasyon sürecini başlatmıştır.
Cumhuriyetin İlk Yıllarında Sermaye Yetersizliği
Cumhuriyetin ilanından sonra serbest piyasa ve özel girişimciliğe dayalı politikalar izlenmek istenmiş ancak yerli burjuvazinin ve sermaye birikiminin yetersiz olması nedeniyle sanayileşme hamlesi başlatılamamıştır. Bu somut tıkanıklık üzerine 1930'larda zorunlu olarak Devletçilik ilkesine geçilmiştir.
Devlet Eliyle Kurulan İlk Sektörler
Devletçilik döneminde sermaye yetersizliğini aşmak amacıyla devlet bizzat sanayici rolünü üstlenmiştir. Bu dönemde tekstil, kağıt, gıda, demir-çelik ve orman ürünleri gibi stratejik ve ağır sanayi kollarında kamu fabrikaları kurularak yerli üretim başlatılmıştır.
İkinci Dünya Savaşı Sonrası Dönem
İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinin ardından Türkiye'de özel sektörün desteklendiği yeni bir ithal ikameci dönem başlamıştır. Devlet, yüksek gümrük tarifeleri uygulayarak yerli özel girişimcileri dış rekabete karşı korumuş ve iç pazara yönelik üretim yapmalarını teşvik etmiştir.

Anahtar Kavramlar

İthal İkameci Sanayi PolitikasıYurt dışından ithal edilen tüketim ve sanayi mallarının benzerlerinin yurt içinde kurulacak yerli sanayiler vasıtasıyla üretilmesini amaçlayan, yüksek gümrük duvarları ve kotalarla iç pazarı koruyan sanayi politikasıdır.
İhracata Dönük Sanayi PolitikasıÜretimin sadece yurt içi talebi karşılamak amacıyla değil, küresel pazarlardaki dış talebi karşılamak üzere organize edildiği, ihracat teşvikleri ve serbest ticaret ilkelerine dayanan sanayi politikasıdır.
Dış Ticaret HadleriBir ülkenin ihraç ettiği malların birim fiyat endeksinin, ithal ettiği malların birim fiyat endeksine oranlanmasıyla (Px/Pm) hesaplanan ve ülkenin dış ticaret kazancını ölçen göstergedir.
İçsel Büyüme TeorileriUluslararası ticareti, teknolojik gelişmeyi, uzmanlaşmayı ve ölçek ekonomilerini sistemin dışından gelen dışsal faktörler yerine, ekonomik sistemin içinden kaynaklanan içsel değişkenler olarak ele alan modern büyüme teorileridir.
Ölçek EkonomileriÜretim hacmi arttıkça, sabit maliyetlerin daha fazla ürüne dağılması sayesinde birim üretim maliyetlerinin düşmesi ve bu sayede firmaların daha yüksek karlılık ve rekabet gücü elde etmesi durumudur.
Katma DeğerBir ürünün ham maddeden nihai mamul haline gelene kadar üretim aşamalarında geçirdiği her işlemde üzerine eklenen ekonomik değerdir. Örneğin, demir cevherinin işlenerek çelik saca, ardından otomobil kaportasına dönüştürülmesi katma değeri artırır.
Uzmanlaşma (Spesiyalleşme)Bir ülkenin tüm malları üretmeye çalışmak yerine, sahip olduğu kaynak yapısı itibarıyla en verimli ve en düşük maliyetle üretebildiği sınırlı sayıda malın üretimine odaklanması sürecidir.
Atıl Üretim FaktörleriBir ülke ekonomisinde var olan ancak yetersiz talep veya pazar darlığı nedeniyle üretim süreçlerine dahil edilemeyen, kullanılmayan iş gücü, sermaye ve doğal kaynaklar gibi kapasitelerdir.
Teknoloji TransferiGelişmiş ülkelerde Ar-Ge faaliyetleri sonucu ortaya çıkan yeni üretim yöntemlerinin, makinelerin ve patentlerin dış ticaret ve doğrudan yabancı yatırımlar aracılığıyla gelişmekte olan ülkelere aktarılması sürecidir.
Devletçilik İlkesiCumhuriyetin ilk yıllarında özel sektörde sermaye birikiminin yetersiz olması nedeniyle, devletin bizzat yatırımcı ve üretici olarak piyasaya girip temel sanayi tesislerini kurmasını öngören ekonomik modeldir.
KDV İadesi Teşviki1980 sonrası ihracata dönük sanayi hamlesinde, ihracatçı firmaların yurt içinden aldıkları girdiler için ödedikleri Katma Değer Vergisi'nin devlet tarafından kendilerine geri ödenmesi yoluyla sağlanan bir mali destek mekanizmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

İhracatçılara KDV İadesi Uygulaması

1980 sonrasında ihracatı teşvik etmek amacıyla hayata geçirilen en somut finansal araçlardan biri Katma Değer Vergisi (KDV) iadesidir. Bu uygulama ile ihracatçıların maliyetleri düşürülmüş, uluslararası pazarlarda fiyat kırarak rekabet edebilmelerinin önü açılmıştır.

Gelişmekte Olan Ülkelerin Ara Malı İthalatı

Gelişmekte olan ülkelerin sanayileşme süreçlerinde en çok ihtiyaç duydukları ithal ürünlerin başında ara malları gelmektedir. Bu ülkeler, ihraç edecekleri nihai sanayi mamullerini üretebilmek için gelişmiş ülkelerden yüksek teknolojili ara malları ve girdiler ithal etmek zorundadırlar.

Dış Ticarette Vadeli Satış Sözleşmeleri

Gelişmekte olan ülkelerin ihraç ettikleri birincil ürünlerin fiyatlarında yaşanan aşırı dalgalanmaların olumsuz etkilerini azaltmak amacıyla vadeli satış sözleşmeleri kullanılır. Bu sözleşmeler, gelecekteki fiyat risklerini sabitleyerek makroekonomik istikrara katkı sağlar.

Tekelci Yapıların İthalatla Kırılması

Dış ticarete açılma süreci, iç piyasada yüksek fiyatlarla kalitesiz mal üreten yerli tekelci firmaların gücünü kırar. Yurt dışından daha ucuz ve kaliteli ithal ürünlerin ülkeye girmesiyle iç piyasada rekabet ortamı oluşur ve tüketici refahı artar.

Sınavda Dikkat Et

  • 1980 yılı Türkiye için keskin bir milattır; bu tarihten önce 'ithal ikameci', bu tarihten sonra ise 'ihracata dönük' sanayi politikası uygulanmıştır. Sınavda bu tarihsel ayrım sıklıkla sorulur.
  • Dış ticaret hadlerinin formülünü (İhracat Fiyatları / İthalat Fiyatları) iyi bilin. Gelişmiş ülkelerin hadlerinin yüksek olması katma değerli ürün satmalarına bağlıdır.
  • İçsel büyüme teorilerinin dış ticareti 'içsel' (sistemin içinden) bir değişken olarak kabul ettiğini unutmayın. Klasiklerin aksine tarifeler, ölçek ekonomileri ve teknoloji transferi bu teorilerde içselleştirilmiştir.
  • İthal ikameci politikanın birincil hedef kitlesinin sadece 'yurt içi talep' olduğunu, ihracata dönük politikanın ise 'yurt dışı talebi' de hedeflediğini ve ölçek ekonomilerinden yararlandığını aklınızda tutun.
  • Cumhuriyetin ilk yıllarında devletçiliğe geçilmesinin ana gerekçesi 'sermaye yetersizliği' ve özel sektörün henüz olgunlaşmamış olmasıdır. Bu gerekçe sınavlarda klasik bir soru kalıbıdır.