Ünite 2: 2. Geleneksel Dış Ticaret Teorisi

Sabit Maliyetli Üretim Örneği

Metindeki Şekil 2.1 senaryosunda, ülkenin tüm kaynaklarıyla ya 100 ton çelik ya da 100 ton buğday üretebildiği varsayılmıştır. Bu doğrusal eğri üzerinde her noktada eğim 1'dir ve 50 ton buğday üretmek isteyen ülke tam olarak 50 ton çelikten vazgeçmek zorundadır.

Artan Maliyetli Üretim Geçiş Noktaları

Şekil 2.2'de çelikten buğday üretimine geçiş analiz edilmiştir. Ülke Z noktasından V noktasına geçerken her 2 ton buğday için 1 ton çelikten vazgeçerken, U noktasında bu oran her 700 kg buğday için 1 ton çeliğe, T noktasında ise her 300 kg buğday için 1 ton çeliğe yükselmektedir.

Dış Ticarete Kapalı Ülke Dengesi

Şekil 2.4'te dış ticarete kapalı bir ekonominin genel dengesi V noktasında kurulmuştur. Bu noktada ülke tam olarak 20 ton çelik ve 20 ton buğday üretmekte ve ürettiği bu miktarın tamamını kendi iç piyasasında tüketmektedir.

A Ülkesinin Ticaret Öncesi Yapısı

Dış ticarete başlamadan önce A ülkesi buğday üretiminde verimli olup, U denge noktasında 5 ton buğday ve 25 ton çelik üretmektedir. Bu ülkede ticaret öncesi oluşan iç nispi fiyat oranı 5 birim çeliğe karşılık 1 birim buğday (5'e 1) düzeyindedir.

Anahtar Kavramlar

Üretim Olanakları EğrisiBir ülkenin mevcut tüm üretim faktörlerini ve teknolojisini kullanarak üretebileceği iki malın olası maksimum miktar bileşimlerini gösteren sınırdır. Metinde çelik ve buğday üreten bir ülkenin kaynak sınırlarını göstermek için kullanılmıştır.

Sabit Fırsat MaliyetiBir malın üretimini her defasında bir birim artırmak için diğer malın üretiminden vazgeçilmesi gereken miktarın her üretim düzeyinde aynı kalması durumudur. Bu durumda üretim olanakları eğrisi doğrusal bir yapıya sahip olur.

Artan Fırsat MaliyetiBir malın üretimi artırıldıkça, ilave her birim için diğer malın üretiminden vazgeçilmesi gereken miktarın sürekli artması durumudur. Bu durum, üretim faktörlerinin her sektörde aynı verimlilikte çalışmamasından kaynaklanır.

Marjinal Dönüşüm Oranı (MRT)Üretim olanakları eğrisi üzerindeki bir noktada, bir üründen bir birim daha fazla üretmek için diğer üründen vazgeçilmesi gereken miktardır. Geometrik olarak üretim olanakları eğrisinin eğimine eşittir.

Toplumsal Farksızlık EğrisiBir topluma aynı toplam fayda ve tatmin düzeyini sağlayan farklı mal ve hizmet sepetlerinin geometrik yerini gösteren eğridir. Bu eğriler toplumun tüketim tercihlerini ve refah düzeyini temsil eder.

Marjinal İkame Oranı (MRS)Toplumun aynı fayda düzeyinde kalması koşuluyla, bir maldan bir birim daha fazla tüketmek için diğer maldan vazgeçmeye razı olduğu miktardır. Toplumsal farksızlık eğrisinin eğimi ile ölçülür.

Nispi FiyatBir malın diğer bir mal cinsinden ifade edilen fiyatıdır; yani malların birbiriyle değişim oranıdır. Örneğin, 1 ton çelik üretmenin maliyetinin 1 ton buğdaya eşit olması durumunda nispi fiyat 1'dir.

Dış Ticaret HaddiUluslararası piyasada malların birbiriyle hangi orandan değiştirileceğini belirleyen ve dış ticaret dengesini sağlayan uluslararası nispi fiyat düzeyidir.

Otarki (Dış Ticarete Kapalı Durum)Bir ülkenin diğer ülkelerle hiçbir ekonomik ve ticari ilişkisinin bulunmadığı, tüm tüketim gereksinimlerini kendi iç üretimiyle karşılamak zorunda olduğu durumdur.

Konkav (İçbükey) EğriOrijine göre içe doğru bükülmüş olan eğri yapısıdır. İktisatta artan fırsat maliyeti koşullarının geçerli olduğu üretim olanakları eğrileri bu yapıya sahiptir.

Konveks (Dışbükey) EğriOrijine göre dışa doğru bükülmüş olan eğri yapısıdır. Tüketicilerin azalan marjinal ikame oranına sahip olduğunu gösteren toplumsal farksızlık eğrileri bu geometrik yapıdadır.

Denge Üretim NoktasıÜretim olanakları eğrisi ile iç nispi fiyat doğrusunun veya farksızlık eğrisinin teğet olduğu, üreticilerin karlarını maksimize ettiği üretim bileşimidir.

Denge Tüketim NoktasıToplumun bütçe kısıtı veya dış ticaret imkanları çerçevesinde ulaşabildiği en yüksek toplumsal farksızlık eğrisi üzerindeki tüketim sepetidir.

Tüketim KalıbıBir toplumun kültürel, sosyal ve coğrafi özelliklerine bağlı olarak belirli mal ve hizmet gruplarını tüketmeye olan genel eğilimi ve tercih yapısıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

B Ülkesinin Ticaret Öncesi Yapısı

Dış ticarete başlamadan önce B ülkesi çelik üretiminde daha verimli olup, V denge noktasında 25 ton buğday ve 5 ton çelik üretmektedir. B ülkesindeki ticaret öncesi iç nispi fiyat oranı ise 1 birim çeliğe karşılık 5 birim buğday (1/5) düzeyindedir.

A Ülkesinin Ticaret Sonrası Üretim Kayması

A ülkesi dış ticarete başladıktan sonra üretim dengesini U1 noktasından UD noktasına kaydırmıştır. Bu yeni dengede ülke buğday üretimini 35 tona çıkarırken, verimsiz olduğu çelik üretimini 5 tona düşürerek uzmanlaşmaya gitmiştir.

B Ülkesinin Ticaret Sonrası Üretim Kayması

B ülkesi dış ticarete başladıktan sonra üretim dengesini V1 noktasından VD noktasına taşımıştır. Bu yeni dengede ülke çelik üretimini 35 tona çıkarırken, buğday üretimini 5 tona indirerek çelik sektöründe uzmanlaşmıştır.

Uluslararası Ticaret Hacmi ve Değişim

A ve B ülkeleri arasında oluşan 1/1 uluslararası nispi fiyat düzeyinde, A ülkesi ürettiği 35 ton buğdayın 25 tonunu B ülkesine ihraç etmekte, karşılığında B ülkesinden 25 ton çelik ithal ederek refahını artırmaktadır.

Özdeş Üretim Yapılı Ülkelerin Başlangıç Dengesi

Şekil 2.7'de üretim olanakları eğrileri tamamen aynı olan iki ülkeden A ülkesi ticaret öncesinde U noktasında, B ülkesi ise Y noktasında üretim ve tüketim yapmaktadır. Bu durum ülkelerin farklı tüketim tercihlerine sahip olduğunu gösterir.

Özdeş Ülkelerin Ticaret Sonrası Tüketim Noktaları

Üretim yapıları aynı olan iki ülke ticarete başladıktan sonra ortak D noktasında (10 ton buğday, 10 ton çelik) üretim yaparlar. Ancak A ülkesi V noktasında (15 ton buğday, 5 ton çelik), B ülkesi ise Z noktasında (5 ton buğday, 15 ton çelik) tüketim gerçekleştirir.

Sınavda Dikkat Et

Üretim olanakları eğrisinin doğrusal olması durumunda fırsat maliyetinin sabit, orijine içbükey (konkav) olması durumunda ise artan olduğunu unutma; sınavda şekil yorumlama sorularında bu ayrım sıkça sorulur.
Marjinal Dönüşüm Oranı (MRT) üretim olanakları eğrisinin eğimine eşitken, Marjinal İkame Oranı (MRS) toplumsal farksızlık eğrisinin eğimine eşittir; bu iki kavramın eğri eşleşmelerine dikkat et.
Dış ticarete kapalı bir ekonomide dengenin kurulması için üretim olanakları eğrisi ile toplumsal farksızlık eğrisinin birbirine teğet olması şarttır; teğetlik noktası iç nispi fiyatı verir.
İki ülkenin dış ticaret yapabilmesi için üretim yapılarının farklı olması zorunlu değildir; üretim yapıları aynı olsa bile tüketim kalıpları (farksızlık eğrileri) farklıysa ticaret gerçekleşebilir.
Eğer iki ülkenin hem üretim hem de tüketim eğrileri tamamen özdeş ise dış ticaret yapmak iki ülkeye de hiçbir ekonomik fayda sağlamaz; bu durum sınavda yanıltıcı bir öncül olarak karşına çıkabilir.