Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Matematikte iki niceliğin eşitliğini gösteren ifadelere denklem denir. Bir eşitliğin denklem olarak nitelendirilebilmesi için içerisinde en az bir bilinmeyen barındırması gerekir. Bilinmeyenler genellikle x, y, z, t gibi harflerle temsil edilirken, bu bilinmeyenlerin katsayıları gerçel (reel) sayılardan oluşur. Eşitliğin iki tarafı, dengede duran bir terazinin kefelerine benzetilebilir. Terazinin dengede olması eşitliği, bir tarafın ağır basması ise eşitsizlik durumunu ifade eder.
Denklemi sağlayan ve eşitliği doğru kılan bilinmeyen değerlerine denklemin kökleri (veya çözümleri) denir. Bu kökleri bulmak amacıyla yapılan işlemler bütününe denklem çözme, elde edilen tüm köklerin oluşturduğu kümeye ise denklemin çözüm kümesi adı verilir. Denklemler içerdikleri bilinmeyen sayısına göre (bir bilinmeyenli, iki bilinmeyenli vb.) ve bilinmeyenin en yüksek derecesine göre (birinci dereceden, ikinci dereceden vb.) sınıflandırılırlar.
Günlük yaşamda, işletmede ve iktisatta karşılaşılan pek çok karmaşık problem matematiksel modelleme yoluyla denklemlere dönüştürülerek çözülür. Havuz, işçi, faiz, oran-orantı problemlerinin yanı sıra gelir-gider dengesi, maliyet denklemleri, tüketim harcamaları ve gayri safi milli hasıla hesaplamaları gibi birçok iktisadi olgu denklemler yardımıyla kolayca analiz edilebilir hale gelmektedir.
Özdeşlik, bilinmeyenin alabileceği her gerçel sayı değeri için her zaman doğru olan açık eşitliklerdir. Denklem çözümlerinde ve ifadelerin sadeleştirilmesinde özdeşliklerden sıklıkla yararlanılır. En yaygın kullanılan özdeşliklerin başında iki kare farkı gelir: a² - b² = (a - b)(a + b). Bu formül, büyük sayıların karelerinin farkını hızlıca hesaplamada ve cebirsel ifadeleri çarpanlarına ayırmada büyük kolaylık sağlar.
Bir diğer önemli özdeşlik grubu ise tam kare ve tam küp açılımlarıdır. İki terimin toplamının veya farkının karesi (a ± b)² = a² ± 2ab + b² şeklinde açılırken; küp açılımları (a ± b)³ = a³ ± 3a²b + 3ab² ± b³ formülleriyle ifade edilir. Ayrıca iki küp toplamı a³ + b³ = (a + b)(a² - ab + b²) ve iki küp farkı a³ - b³ = (a - b)(a² + ab + b²) formülleri de rasyonel denklemlerin sadeleştirilmesinde temel araçlardır.
Cebirsel ifadeleri çarpanlarına ayırırken ortak paranteze alma ve gruplandırma yöntemleri uygulanır. Eğer ifadedeki tüm terimlerde ortak bir çarpan bulunmuyorsa, terimler ikişerli veya üçerli gruplara ayrılarak ortak çarpan parantezine alınır. Örneğin, ax + bx + ay + by ifadesi x(a + b) + y(a + b) şeklinde gruplanarak (a + b)(x + y) biçiminde çarpanlarına ayrıştırılır.
İki bilinmeyenli denklemlerin çözümlerini görselleştirmek ve geometrik olarak incelemek için Kartezyen Koordinat Sistemi kullanılır. Bu sistem, başlangıç noktalarında (orijin) birbirini dik kesen iki sayı doğrusundan oluşur. Yatay eksene x-ekseni (apsisler ekseni), düşey eksene ise y-ekseni (ordinatlar ekseni) denir. Bu iki eksen düzlemi dört bölgeye ayırır.
Düzlemdeki her bir noktaya karşılık gelen bir sıralı gerçel sayı ikilisi (a, b) bulunur. Bu ikilideki ilk sayı olan 'a' noktanın apsisini, ikinci sayı olan 'b' ise ordinatını temsil eder. Bölgelere göre işaretler değişiklik gösterir: 1. bölgede her iki koordinat da pozitif (+, +); 2. bölgede apsis negatif, ordinat pozitif (-, +); 3. bölgede her ikisi de negatif (-, -); 4. bölgede ise apsis pozitif, ordinat negatiftir (+, -).
İki bilinmeyenli doğrusal bir denklemin grafiği analitik düzlemde bir doğru belirtir. İki bilinmeyenli denklem sistemlerinin çözümü, bu denklemlere karşılık gelen doğruların koordinat düzleminde kesiştikleri ortak noktanın koordinatlarını bulmak anlamına gelir. Eğer doğrular paralel ise sistemin çözüm kümesi boş kümedir; doğrular çakışık ise sonsuz sayıda çözüm mevcuttur.
a, b gerçel sayılar ve a ≠ 0 olmak üzere, ax + b = 0 biçimindeki denklemlere birinci dereceden bir bilinmeyenli (doğrusal) denklem denir. Bu denklemin tek bir kökü vardır ve x = -b/a formülüyle hesaplanır. İki bilinmeyenli doğrusal denklem sistemlerinde ise yok etme veya yerine koyma yöntemleri kullanılarak bilinmeyenlerin değerleri sırasıyla elde edilir.
a, b, c gerçel sayılar ve a ≠ 0 olmak üzere, ax² + bx + c = 0 biçimindeki denklemlere ikinci dereceden (kuadratik) denklem denir. Bu denklemlerin çözümünde öncelikle çarpanlara ayırma yöntemi denenir. Çarpımları 'c' katsayısını, toplamları ise 'b' katsayısını veren iki sayı bulunarak denklem (x - x₁)(x - x₂) = 0 şeklinde yazılabilir.
Çarpanlarına kolayca ayrılamayan ikinci dereceden denklemlerde diskriminant (Δ = b² - 4ac) hesabı yapılır. Diskriminantın değerine göre üç farklı durum ortaya çıkar: Δ > 0 ise denklemin iki farklı gerçel kökü vardır; Δ = 0 ise çakışık (birbirine eşit) iki kök vardır; Δ < 0 ise denklemin gerçel sayılar kümesinde kökü yoktur. Kökler x₁,₂ = (-b ∓ √Δ) / 2a formülüyle hesaplanır.
İki matematiksel ifade arasındaki büyüklük, küçüklük veya eşit olmama ilişkisini belirten ifadelere eşitsizlik denir. Eşitsizlikler >, <, ≥, ≤ sembolleri kullanılarak kurulur. Denklemlerin çözümü genellikle belirli noktalardan oluşurken, eşitsizliklerin çözümü sayı doğrusu üzerinde belirli bir aralığı ya da noktalar kümesini temsil eder.
Eşitsizliklerin çözümünde temel cebirsel kurallar geçerlidir: Eşitsizliğin her iki tarafına aynı sayı eklenebilir veya çıkarılabilir. Her iki taraf pozitif bir sayı ile çarpıldığında veya bölündüğünde eşitsizlik yönünü korur. Ancak, eşitsizliğin her iki tarafı negatif bir sayı ile çarpılırsa veya bölünürse eşitsizlik yön değiştirir (örneğin '<' işareti '>' işaretine dönüşür).
İkinci dereceden eşitsizliklerin çözümünde, öncelikle ifadeyi sıfır yapan kökler bulunur ve bu kökler küçükten büyüğe doğru bir işaret tablosuna yerleştirilir. Tablonun en sağından, ifadenin baş katsayısı olan 'a' sayısının işaretiyle başlanarak sola doğru her köke gelindiğinde işaret değiştirilir. İstenen bölgeye (pozitif veya negatif) göre çözüm aralığı belirlenir.