Özet
← Ünite 4

Ünite 4: Bağıntı ve Fonksiyonlar — Konu Anlatımı

Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium

14.1 Bağıntı ve Kartezyen Çarpım Kavramı

Matematikte bağıntı kavramı, iki kümenin elemanları arasındaki her türlü ilişkiyi tanımlamak için kullanılan en temel yapılardan biridir. Tanımlama yapabilmek için öncelikle boş olmayan A ve B kümelerine ihtiyaç duyulur. Bu iki kümenin elemanlarının sırayla bir araya getirilmesiyle oluşturulan tüm sıralı ikililerin (x, y) kümesine kartezyen çarpım kümesi adı verilir ve A x B şeklinde gösterilir. Kartezyen çarpım kümesinin her bir alt kümesi, A'dan B'ye bir bağıntı (beta) olarak adlandırılır.

Bir A kümesinin eleman sayısı s(A) = m ve B kümesinin eleman sayısı s(B) = n ise, bu iki kümenin kartezyen çarpımının eleman sayısı s(A x B) = m * n formülü ile hesaplanır. Bu durumda, A kümesinden B kümesine tanımlanabilecek toplam bağıntı sayısı, kartezyen çarpım kümesinin alt küme sayısı olan 2^(m * n) formülü ile bulunur. Eğer bir bağıntı doğrudan A kümesinden yine kendisine (A'dan A'ya) tanımlanıyorsa, bu bağıntı A x A kartezyen çarpım kümesinin bir alt kümesidir ve kısaca 'A'da bağıntı' olarak isimlendirilir.

Örneğin, A = {a, b, c, d} ve B = {1, 2} kümelerini ele alalım. Bu kümelerin kartezyen çarpım kümesi A x B = {(a,1), (a,2), (b,1), (b,2), (c,1), (c,2), (d,1), (d,2)} şeklinde 8 elemanlı bir kümedir. Bu kümenin herhangi bir alt kümesi, örneğin beta = {(d,1), (c,2)} ikililerinden oluşan küme, A'dan B'ye tanımlı geçerli bir bağıntıdır. Bağıntılar, elemanlar arasında serbest eşleşmelere izin verirken, fonksiyonlar bu eşleşmelere belirli kurallar ve kısıtlamalar getirir.

24.2 Fonksiyon Tanımı ve Temel Bileşenleri

Fonksiyon, iki küme arasındaki özel bir eşleme bağıntısıdır. A ve B boş olmayan iki küme olmak üzere, A kümesinin her bir elemanını, B kümesinin yalnız ve yalnız bir elemanına eşleyen bağıntıya fonksiyon denir. Burada A kümesine 'Tanım Kümesi' (T.K.), B kümesine ise 'Değer Kümesi' (D.K.) adı verilir. Tanım kümesindeki elemanların fonksiyon kuralları çerçevesinde değer kümesinde eşlendiği elemanların oluşturduğu alt kümeye ise 'Görüntü Kümesi' (G.K.) denir ve f(A) ile gösterilir. Görüntü kümesi, değer kümesinin her zaman bir alt kümesidir.

Bir bağıntının fonksiyon olabilmesi için iki kritik kuralı aynı anda sağlaması gerekir: Birincisi, tanım kümesinde (A kümesinde) eşlenmemiş hiçbir boşta eleman kalmamalıdır. İkincisi, tanım kümesindeki herhangi bir eleman, değer kümesinden birden fazla elemanla eşleşmemelidir. Örneğin, A = {a, b, c} ve B = {1, 2, 3} kümeleri için beta = {(a,1), (b,2)} bağıntısı bir fonksiyon değildir çünkü 'c' elemanı açıkta kalmıştır. Benzer şekilde beta = {(a,1), (a,2), (b,3), (c,3)} bağıntısı da fonksiyon değildir çünkü 'a' elemanı hem 1 hem de 2 ile eşleşerek tekil eşleşme kuralını ihlal etmiştir.

Fonksiyonlar günlük hayatta ve iktisadi analizlerde bağımlı ve bağımsız değişkenler arasındaki ilişkileri modellemek için kullanılır. Örneğin, y = f(x) ifadesinde x bağımsız değişkeni, y ise x'e bağlı olarak değişen bağımlı değişkeni temsil eder. Tek bir bağımsız değişkene sahip fonksiyonlara tek değişkenli fonksiyon, birden fazla bağımsız değişkene sahip olanlara ise çok değişkenli fonksiyon denir. Örneğin, paranın gelecekteki değeri (S); yatırılan ana para (P), faiz oranı (i) ve süreye (t) bağlı olduğundan S = f(P, i, t) şeklinde üç değişkenli bir fonksiyon olarak ifade edilir.

34.3 Fonksiyon Türleri

Fonksiyonlar, tanım ve değer kümelerindeki elemanların eşleşme biçimlerine göre farklı türlere ayrılırlar. İlk olarak 'İçine Fonksiyon', değer kümesinde (B kümesinde) eşlenmemiş en az bir elemanın kaldığı, yani f(A) görüntü kümesinin değer kümesi B'ye eşit olmadığı (f(A) != B) fonksiyon türüdür. Eğer değer kümesinde açıkta hiçbir eleman kalmıyorsa, yani görüntü kümesi değer kümesine tamamen eşitse (f(A) = B), bu fonksiyona 'Örten Fonksiyon' adı verilir.

Bir diğer önemli tür olan 'Bire-Bir Fonksiyon'da, tanım kümesindeki farklı elemanların görüntüleri de daima birbirinden farklı olmalıdır. Yani her x1 != x2 için f(x1) != f(x2) şartı sağlanmalıdır. Grafiksel olarak bir fonksiyonun bire-bir olup olmadığını anlamak için x eksenine paralel (yatay) doğrular çizilir; bu doğrular grafiği birden fazla noktada kesmiyorsa fonksiyon bire-birdir. 'Birim Fonksiyon' ise tanım kümesindeki her elemanı yine kendisine eşleyen fonksiyondur, I(x) = x veya y = f(x) = x şeklinde gösterilir ve grafiği orijinden geçen y = x doğrusudur.

Son olarak, tanım kümesindeki tüm elemanları değer kümesindeki yalnızca tek bir sabit elemana eşleyen fonksiyonlara 'Sabit Fonksiyon' denir. f(x) = c (c bir reel sayı) şeklinde ifade edilen bu fonksiyonlarda bağımsız değişkenin değişmesi fonksiyonun değerini etkilemez. Örneğin f(x) = ln 5 fonksiyonu sabit bir fonksiyondur ve x yerine ne yazılırsa yazılsın sonuç daima ln 5 olacaktır.

44.4 Fonksiyonlarda Dört İşlem ve Bileşke Fonksiyon

Fonksiyonlar üzerinde toplama, çıkarma, çarpma ve bölme gibi temel matematiksel işlemler tanımlanabilir. İki fonksiyonun toplanması (f + g)(x) = f(x) + g(x), çıkarılması (f - g)(x) = f(x) - g(x), çarpılması (f * g)(x) = f(x) * g(x) ve bölünmesi (f / g)(x) = f(x) / g(x) (g(x) != 0 olmak üzere) şeklinde gerçekleştirilir. Ayrıca bir f(x) fonksiyonunun bir k reel sayısı ile çarpımı da (k * f)(x) = k * f(x) kuralına tabidir. Bu işlemler yapılırken her iki fonksiyonun da tanımlı olduğu ortak küme esas alınır.

Bileşke fonksiyon, iki veya daha fazla fonksiyonun ardışık olarak uygulanmasıyla elde edilen yeni bir fonksiyondur. g: A -> B ve f: B -> C olmak üzere, A'dan C'ye tanımlanan ve (fog)(x) = f(g(x)) şeklinde gösterilen fonksiyona f ile g'nin bileşke fonksiyonu denir. Burada işlem sırası sağdan sola doğrudur; yani önce g(x) değeri hesaplanır, ardından çıkan sonuç f fonksiyonunda girdi olarak yerine yazılır.

Bileşke işleminin kendine has özellikleri mevcuttur. En önemlisi, bileşke işleminin değişme özelliği yoktur, yani genel olarak (fog)(x) ile (gof)(x) birbirine eşit değildir. Ancak birleşme özelliği vardır: ((fog)oh)(x) = (fo(goh))(x). Bir fonksiyonun birim fonksiyon ile bileşkesi yine kendisini verir: (foI)(x) = (Iof)(x) = f(x). Ayrıca bir fonksiyon ile tersinin bileşkesi birim fonksiyonu oluşturur: (fof^-1)(x) = x.

54.5 Bir Fonksiyonun Tersi ve Parçalı Fonksiyonlar

Bir f: A -> B fonksiyonunun tersinin (f^-1: B -> A) tanımlı olabilmesi için f fonksiyonunun mutlaka hem bire-bir hem de örten olması gerekir. Bir fonksiyonun tersini bulmak için genel kural olarak y = f(x) denkleminde x ile y değişkenlerinin yerleri değiştirilir ve elde edilen yeni denklemde y yalnız bırakılır. Grafiksel olarak, birbirinin tersi olan iki fonksiyonun grafikleri y = x (birim fonksiyon) doğrusuna göre birbirinin simetriğidir.

Parçalı fonksiyonlar ise, tanım kümesinin farklı alt aralıklarında farklı kurallarla tanımlanan fonksiyonlardır. Bu fonksiyonlarda kuralların değiştiği sınır değerlerine 'kırılma noktaları' veya 'kritik noktalar' denir. Parçalı fonksiyonların değerleri hesaplanırken, verilen x değerinin hangi aralığa dahil olduğuna bakılır ve sadece o aralık için geçerli olan kural uygulanır.

Örneğin, f(x) = { 5, x < 0 ; -x + 5, x >= 0 } şeklinde tanımlanan bir parçalı fonksiyonda kırılma noktası x = 0 değeridir. x'in sıfırdan küçük olduğu bölgede fonksiyon sabit 5 değerini alırken, sıfır ve sıfırdan büyük olduğu bölgede ise -x + 5 doğrusu boyunca hareket eder. Bu tür fonksiyonlar, özellikle iktisatta vergi dilimleri veya kademeli fiyatlandırma modellerinde sıklıkla kullanılır.