Ünite 4: Tehlike ve Risk Analizi

17 Ağustos 1999 Marmara Depremi

Kocaeli Gölcük merkezli meydana gelen deprem Richter ölçeğine göre 7.4 büyüklüğünde gerçekleşmiş ve 45 saniye sürmüştür. Resmi raporlara göre 17.480 insan hayatını kaybetmiş, 43.953 kişi yaralanmış, 133.683 bina çökmüş ve yaklaşık 600.000 insan evsiz kalmıştır.

12 Ocak 2010 Haiti Depremi

Haiti'de meydana gelen 7.0 büyüklüğündeki deprem, bölgedeki yapısal hassasiyetlerin ve nüfus yoğunluğunun yüksek olması nedeniyle büyük bir felakete dönüşmüş ve 222.000'den fazla insanın ölümüne yol açmıştır.

15 Haziran 2009 Yeni Zelanda Depremi

Yeni Zelanda'nın güneybatısında 7.6 büyüklüğünde çok güçlü bir deprem meydana gelmiştir. Ancak olayın gerçekleştiği bölgede nüfusun ve bina yoğunluğunun son derece az olması nedeniyle depremin zarar verici etkisi çok düşük kalmış ve afete dönüşmemiştir.

17 Mart 2005 Sivas Kuzulu Heyelanı

Sivas ili Koyulhisar ilçesi Kuzulu Mezrası'nda karların aniden erimesi neticesinde büyük bir heyelan meydana gelmiştir. Bu kütle hareketi sonucunda mezranın tamamı toprak altında kalmış ve 15 vatandaşımız yaşamını yitirmiştir.

Anahtar Kavramlar

Tehlikeİstenmeyen durumlara yol açabilecek her türlü etken ve zarar verme potansiyeli olan bir olayın meydana gelme olasılığıdır. Örneğin, aktif bir fay hattının varlığı çevre için her an kırılma potansiyeli taşıyan bir tehlikedir.

RiskBir tehlikenin gerçekleşmesi durumunda ortaya çıkabilecek can kayıpları, yaralanmalar, ekonomik zararlar ve doğrudan ya da dolaylı tüm kayıpların toplam ölçüsüdür. Can ve mal kaybı olasılığını ifade eder.

HassasiyetBir toplumun, sistemin veya elemanın bir tehlikenin zarar verici etkilerine karşı duyarlı ve savunmasız hale gelmesine neden olan fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel özelliklerin bütünüdür.

BelirsizlikVeri yetersizliği, hesaplama hataları, aşırı genelleme veya güncellenmeyen bilgiler nedeniyle tehlike ve risk analizlerinde ortaya çıkan, rastgele veya sistematik olarak sınıflandırılan tahmin edilemezlik durumudur.

Doğal AfetKitlesel boyutta can kaybına ve yaygın mal zararlarına yol açan, toplumun kendi kaynaklarıyla baş etme kapasitesini aşan jeolojik veya meteorolojik kökenli doğal tehlikelerin gerçekleşmiş halidir.

Teknolojik Tehlikeİnsan hatası, sistemik arızalar veya ihmaller sonucu ortaya çıkan; yanıcı, patlayıcı, kimyasal, radyoaktif veya biyolojik materyallerden kaynaklanan endüstriyel ve yapay risk unsurlarıdır.

Tehlike TanımlamasıBir topluluğu veya ülkeyi etkileyebilecek tehlikelerin fiziksel özellikleri, olabilirlikleri ve sonuçlarıyla birlikte belirlenmesi amacıyla yapılan, risk yönetiminin ilk adımı olan süreçtir.

Topluluk ProfiliTehlike tanımlama sürecinde topluluğu oluşturan doğal, insani, ekonomik ve inşa edilmiş varlıkların zayıf ve güçlü yönlerini ortaya koymak amacıyla hazırlanan detaylı envanterdir.

İstatistiksel ModelGeçmişte yaşanmış olaylara ait tarihsel verileri analiz ederek gelecekte meydana gelebilecek benzer tehlikelerin olasılık ve büyüklüklerini tahmin etmeye yarayan modelleme türüdür.

Dinamik ModelRüzgar hızı, sıcaklık, basınç ve nem gibi anlık ve gerçek zamanlı verileri kullanarak yüksek performanslı bilgisayarlar aracılığıyla anlık tehlike tahmini yapan modelleme sistemidir.

Bileşke ModelBüyük miktarda gerçek zamanlı verinin bulunmadığı durumlarda, istatistiksel ve dinamik modelleri bir arada kullanarak yerel ölçekte tahminler üreten karma modelleme yaklaşımıdır.

Tehlike ProfiliKarşılaşılabilecek her bir tehlikenin adı, türü, büyüklüğü, sıklığı, mevsimselliği, başlangıç hızı ve mekansal kapsamı gibi kritik parametrelerini içeren detaylı bilgi setidir.

Sosyal HassasiyetToplumu oluşturan birey veya grupların gelir düzeyi, yaş, engellilik durumu ve azınlık olma gibi sosyal konumları nedeniyle afetlerin olumsuz etkileriyle başa çıkma kapasitelerindeki sınırlılıktır.

Ekolojik HassasiyetDoğal varlıkların ve çevre sistemlerinin meydana gelen bir afet durumundan zarar görme derecesi ve afetten sonra kendisini yenileyerek kurtulabilme kapasitesidir.

Nicel Risk Değerlendirmesiİstatistiksel ölçümler ve matematiksel formüller kullanarak riskin olasılık ve sonuç bileşenlerini sayısal verilerle, parasal kayıplarla veya can kaybı sayılarıyla ifade eden analiz yöntemidir.

Nitel Risk DeğerlendirmesiSayısal verilerin yetersiz olduğu durumlarda riskin olasılık ve sonuçlarını 'kesin', 'olası', 'felaket', 'önemsiz' gibi belirli sözel sınıflar ve aralıklar kullanarak tanımlayan yöntemdir.

Kabul Edilebilir RiskHafifletilmesi veya ortadan kaldırılması için harcanacak kaynakların, daha öncelikli risklere yönlendirilmesi amacıyla mevcut seviyesinde bırakılması uygun görülen en düşük öncelikli risk grubudur.

Diğer Önemli Bilgiler

13 Temmuz 1995 Isparta Senirkent Felaketi

Isparta'nın Senirkent ilçesinde aşırı şiddetli yağışlar nedeniyle yamaçlarda biriken gevşek moloz malzemesi duraylılığını kaybederek moloz akması oluşturmuştur. Bu kütle hareketinde 74 kişi hayatını kaybetmiş, 180 ev yıkılmış ve 212 ev ağır hasar görmüştür.

26 Aralık 2004 Sumatra Depremi ve Tsunamisi

Endonezya'nın Sumatra adası açıklarında meydana gelen 9.0 büyüklüğündeki deprem, son 40 yılın en büyük depremlerinden biri olarak kayıtlara geçmiştir. Depremin tetiklediği dev tsunami dalgaları kıyı ülkelerinde yüz binlerce insanın ölümüne yol açmıştır.

29 Ağustos 2005 Katrina Kasırgası

ABD'nin New Orleans, Mississippi ve Louisiana bölgelerinde saatte yaklaşık 204 km (127 mil/saat) hızla etkili olan kasırga sonucunda, FEMA verilerine göre 1.833 insan hayatını kaybetmiş ve 10.000 kişi barınaklarda yaşamak zorunda kalmıştır.

26 Nisan 1986 Çernobil Nükleer Felaketi

Ukrayna'da bulunan Çernobil Nükleer Santrali'nde yapılan bir deneyin başarısız olması ve çekirdek tepkimelerinin kontrol dışı kalması sonucu patlama meydana gelmiştir. İlk anda 31 kişi ölmüş, BM raporlarına göre Ukrayna, Rusya ve Belarus'ta 8.400.000 insan radyasyondan etkilenmiştir.

11 Mart 2011 Fukushima Daiichi Felaketi

Japonya'da meydana gelen Tohoku depremi ve ardından oluşan dev tsunaminin Fukushima Daiichi Nükleer Santrali'ni vurması sonucu elektrik sistemleri çökmüş ve nükleer erime meydana gelmiştir. Doğal bir tehlikenin teknolojik bir felaketi tetiklemesinin en somut örneğidir.

9 Ağustos 1945 Nagazaki ve Hiroşima Faciası

II. Dünya Savaşı sırasında ABD'ye ait B-29 bombardıman uçağından Japonya'nın Hiroşima ve Nagazaki kentlerine atılan askeri atom bombaları, yaklaşık 200.000 insanın anında veya kısa sürede ölümüne yol açarak insanlık tarihinin en büyük yapay felaketini oluşturmuştur.

EM-DAT Küresel Afet Veri Tabanı

Dünya Sağlık Örgütü ve Belçika Hükümeti'nin destekleriyle kurulan acil durum veri tabanıdır. 1900 yılından bu yana dünya genelinde yaşanmış 22.000'den fazla kitlesel afete ait veriyi bünyesinde barındırmaktadır.

1994 California Northridge Depremi

ABD'nin California eyaletinde meydana gelen Northridge depremi, gelişmiş bir ülkede yapısal önlemler sayesinde can kaybının görece az kalmasına rağmen, 33 milyar dolarlık devasa bir ekonomik hasar yaratarak gelişmiş ülkelerdeki risk karakteristiğini göstermiştir.

Sınavda Dikkat Et

Sınavda 'Tehlike' ve 'Risk' tanımlarının farkı sıkça sorulur; tehlikenin bir 'potansiyel/olasılık', riskin ise 'kayıpların toplam ölçüsü' olduğunu unutmayın.
Doğal tehlike sınıflandırmasında tsunaminin 'Jeolojik' bir tehlike olduğunu, meteorolojik tehlikelerle karıştırılmaması gerektiğini aklınızda tutun.
Gelişmiş ülkelerde afetlerin can kaybından ziyade 'ekonomik kayıp' yarattığı, gelişmemiş ülkelerde ise 'can kaybının' yüksek olduğu bilgisi kritik bir sınav sorusu adayıdır.
Tehlike modellerinden 'Dinamik Modellerin' gerçek zamanlı veri ve yüksek bilgisayar gücü gerektirdiğini, 'İstatistiksel Modellerin' ise geçmiş verileri kullandığını iyi ayırt edin.
Risk stratejilerindeki pratik olasılık sınırlarına dikkat edin: Kaçınılmaz riskler için 10.000'de 1, önemsiz riskler için ise 100.000'de 1 veya daha düşük oranlar referans alınır.