Ünite 5: Afet ve Acil Durum Öncesi, Sırası ve Sonrasında

1999 Marmara Depremi

Türkiye'de afet yönetimi açısından en önemli kırılma noktasıdır. Binlerce insanın yaşamını yitirdiği bu afet, müdahale ve koordinasyondaki yetersizlikleri ortaya çıkararak kriz yönetiminden risk yönetimi odaklı modern sisteme geçişin nirengi noktası olmuştur.

5902 Sayılı Kanun

29 Mayıs 2009 tarihinde kabul edilen bu kanunla, afet yönetimindeki çok başlılığa son verilmiştir. Sivil Savunma Genel Müdürlüğü, Türkiye Acil Durum Yönetimi Genel Müdürlüğü ve Afet İşleri Genel Müdürlüğü kapatılarak AFAD kurulmuştur.

Sendai Konferansı ve Tarihi

14-18 Mart 2015 tarihleri arasında Japonya'nın Sendai kentinde düzenlenen BM 3. Dünya Konferansı'nda 'Sendai Afet Risk Azaltma Çerçevesi (2015-2030)' kabul edilmiştir. Belge, afet kayıplarının yanı sıra yeni risklerin önlenmesine odaklanır.

Barneveld Hortumu Felaketi

8 Haziran 1984 günü saat 00:50'de ABD Wisconsin'e bağlı 580 nüfuslu Barneveld köyünde meydana gelen 360 km/saat hızlı hortum, köyü yerle bir etmiş, 9 kişi ölmüş ve 20 milyon doların üzerinde hasar bırakmıştır.

Anahtar Kavramlar

TehlikeBelirli bir zaman veya coğrafyada ortaya çıkarak yaşamı, sosyo-ekonomik düzeni ve çevreyi tehdit etme, zarar verme potansiyeli olan doğa, teknoloji ya da insan kaynaklı soyut fiziksel olay ve olgulardır. Örneğin, dik bir yamaçta biriken kar kütlesi bir çığ tehlikesidir.

RiskBir tehlikenin belirli koşul ve ortamlarda doğurabileceği can, mal, ekonomik ve çevresel kayıpların gerçekleşme olasılığıdır. 'Tehlike x Hasar Görebilirlik' formülüyle ifade edilen somut bir kavramdır.

OlayOrtaya çıkan, oluşan, etkileri lokal ölçekte kalan ve ilk müdahale edenler tarafından pratik bir şekilde kontrol altına alınabilen, kurumların iş yapma kapasitesini etkilemeyen hadiselerdir.

Acil DurumToplumun normal hayatını kesintiye uğratan, acil müdahale gerektiren ancak genellikle yerel imkânlar ve kaynaklar ile baş edilebilen kriz hâlidir. Yangınlar ve yerel su baskınları bu kapsama girer.

AfetFiziksel, ekonomik ve sosyal kayıplar doğurarak normal hayatı durduran, etkilenen toplumun kendi baş etme kapasitesini aşan ve dış destek gerektiren doğa, teknoloji veya insan kökenli olayların sonuçlarıdır.

Risk YönetimiAfet öncesi dönemde kayıp ve zararları azaltmak amacıyla yürütülen tehlike analizi, risk azaltma, tahmin ve erken uyarı gibi koruyucu faaliyetlerin tamamıdır.

Kriz YönetimiAfet sonrasında meydana gelen etkileri düzeltmeye yönelik olarak yürütülen müdahale, etki analizi, iyileştirme ve yeniden yapılanma süreçlerini kapsayan dönemdir.

Bütünleşik Afet Yönetim SistemiAfetlerin hasarlarını önlemek amacıyla zarar azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme aşamalarını bir bütünlük ve kesintisiz süreç içinde ele alan modern yönetim modelidir.

Zarar AzaltmaAfetler meydana gelmeden önce muhtemel riskleri ortadan kaldırmak veya etkilerini en aza indirmek amacıyla yapılan tehlike analizi, imar planlaması ve sigorta gibi yapısal ve yapısal olmayan önlemler evresidir.

Hazırlık EvresiAfetlere zamanında ve etkin müdahale edebilmek amacıyla afet öncesinde yapılan planlama, eğitim, tatbikat ve erken uyarı sistemlerinin kurulması sürecidir.

Müdahale EvresiAfet sonrasında can ve mal kurtarma, ilk yardım, barınma, iaşe ve güvenlik gibi hayati ihtiyaçların en hızlı şekilde karşılanması amacıyla yürütülen yoğun saha faaliyetleri evresidir.

İyileştirme EvresiAfet sonrasında etkilenen toplumun yaşam koşullarının, altyapı ve üstyapının olabildiğince hızlı bir şekilde afet öncesindeki normal duruma getirilmesi amacıyla yürütülen kısa ve uzun vadeli çalışmalar bütünüdür.

Ön İyileştirmeMüdahale çalışmalarının bitiminden hemen sonra başlayan, psikososyal destek, geçici barınma ve temel gereksinimlerin karşılanması gibi kısa dönemli normalleştirme faaliyetleridir.

Altın SaatlerAfet ve acil durumların meydana gelmesinden sonraki, hayatta kalma ve kurtarma şansının en yüksek olduğu ilk 72 saatlik kritik zaman dilimidir.

Sendai Afet Risk Azaltma Çerçevesi2015-2030 dönemini kapsayan, afet risklerinin anlaşılması ve dirençliliğin artırılması amacıyla 'Öncekinden Daha İyisini İnşa Etmek' ilkesini benimseyen küresel yol gösterici belgedir.

TAMP (Türkiye Afet Müdahale Planı)Afet ve acil durumlara müdahalede ihtiyaç duyulacak tüm güç ve kaynakları ulusal ve yerel düzeyde planlayan, çözüm ortaklarının görevlerini belirleyen ana müdahale planıdır.

AYDES (Afet Yönetimi Karar Destek Sistemi)AFAD tarafından hazırlık ve müdahale evrelerinde karar alma süreçlerini hızlandırmak amacıyla geliştirilen bilişim ve coğrafi bilgi sistemi tabanlı karar destek mekanizmasıdır.

AkreditasyonSivil toplum kuruluşlarının ve gönüllü kişilerin afet ve acil durum yönetiminde görev alabilmeleri için AFAD tarafından belirlenen hizmet standartlarına uygunluğunun onaylanması ve belgelendirilmesi sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Afet Sonrası Altın Saatler

Afet ve acil durumların meydana gelmesini takip eden ilk 72 saatlik süre 'altın saatler' olarak tanımlanır. Bu süre, arama-kurtarma ve hayatta kalma mücadeleleri için en kritik zaman dilimidir.

Müdahalede Seviye 4 (S4) Etkisi

Afet ve acil durumlarda yerel ve ulusal kaynakların tamamen yetersiz kaldığı, resmi olarak uluslararası acil yardım ve destek çağrısının yapılmasını gerektiren en üst düzey etki derecesidir.

Deprem Şurası ve Tarihi

29 Eylül - 1 Ekim 2004 tarihleri arasında Bayındırlık ve İskân Bakanlığı tarafından düzenlenen şuradır. Bu şurada, afet yönetiminde kurumsal yapılanmaya gidilmesi ve kurumların tek çatı altında birleştirilmesi prensibi benimsenmiştir.

DASK (Doğal Afet Sigortaları Kurumu)

Hazırlık ve zarar azaltma evreleri kapsamında, konutların deprem riskine karşı finansal güvence altına alınması amacıyla zorunlu deprem sigortası hizmetlerini yaygınlaştıran yetkili kurumdur.

UDSEP-2023

Ulusal Deprem Stratejisi ve Eylem Planı'dır. AFAD bünyesinde hazırlık evresinde yürütülen, deprem risklerini azaltmaya ve depreme güvenli yerleşim alanları oluşturmaya yönelik uzun vadeli araştırma-geliştirme projesidir.

İKAS Projesi

Bütünleşik İkaz Alarm Sistemi Projesi'dir. AFAD tarafından hazırlık evresinde geliştirilen, tehlike anında halkın hızlıca uyarılmasını sağlayan modern teknolojik altyapı ve erken ikaz sistemidir.

TABB (Türkiye Afet Bilgi Bankası)

Geçmişte meydana gelen tüm afetlerin verilerini, hasar durumlarını ve istatistiklerini tek bir merkezde toplayarak gelecekteki risk analizlerine veri sağlayan AFAD veri tabanı projesidir.

Müdahale Teşkilatındaki 4 Servis

Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği uyarınca kurulan servislerdir. Operasyon, Bilgi ve Planlama, Lojistik ve Bakım ile Finans ve İdari İşler servisleri müdahale sürecini uzmanlaşmış gruplarla yürütür.

6331 Sayılı Kanun Kapsamı

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur. TSK, kolluk kuvvetleri, MİT faaliyetleri ve afet müdahale birimlerinin doğrudan müdahale anındaki operasyonları hariç olmak üzere, kamu ve özel sektördeki tüm işyerlerini ve çalışanları kapsar.

Sınavda Dikkat Et

Tehlike ile risk arasındaki farka çok dikkat edin; tehlike soyut bir potansiyeldir (örn. buzda yürümek), risk ise somut bir olasılıktır (örn. düşüp yaralanma ihtimali). Sınavda bu ayrım senaryo üzerinden sorulabilir.
Olay, acil durum ve afet sıralamasını büyüklük ve baş etme kapasitesine göre kodlayın: Afet > Acil Durum > Olay. Yerel imkanların yetersiz kaldığı tek durum 'Afet'tir.
Afet öncesi yapılan çalışmalara 'Risk Yönetimi' (zarar azaltma, hazırlık), afet sonrası yapılan çalışmalara ise 'Kriz Yönetimi' (müdahale, iyileştirme) denir. Bu kavramsal eşleştirmeyi sınavda karıştırmayın.
1999 Marmara Depremi'nin Türkiye'de afet yönetiminde 'kırılma ve nirengi noktası' olduğunu ve AFAD'ın kurulmasına giden süreci başlattığını mutlaka aklınızda tutun.
AFAD kurulurken kapatılan üç kurumu (Sivil Savunma, Türkiye Acil Durum Yönetimi ve Afet İşleri Genel Müdürlükleri) adınız gibi bilin; 'hangisi kapatılmamıştır' tarzı soruların klasik hedefidir.
Müdahale seviyelerinden Seviye 4'ün (S4) 'uluslararası yardım çağrısı' gerektiren en üst düzey afet seviyesi olduğunu unutmayın.