Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Acil Durum ve Afet Yönetimi Önlisans Programı » Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 2

Ünite 2: Türkiye Cumhuriyeti’nde Temel Politikaların Ortaya Çıkışı (1923-1938 Dönemi) — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 50 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Eğitmen Kursları — 1936 yılında Milli Eğitim Bakanı Saffet Arıkan döneminde, az nüfuslu köylere öğretmen yetiştirmek amacıyla başlatılan kısa süreli eğitim programıdır. Askerliğini erbaş olarak yapan ve okuma yazma bilen köy gençleri, 8 aylık bir eğitimden sonra eğitmen olarak kendi köylerine atanmıştır.

Vatandaş İçin Medeni Bilgiler — Mustafa Kemal Atatürk'ün direktifleri ve bizzat katkılarıyla, manevi kızı Afet İnan ve Tevfik Bıyıklıoğlu'nun yardımlarıyla hazırlanan ders kitabıdır. Okullarda gençlere devlet, demokrasi, vatandaşlık hak ve görevleri gibi temel konularda bilgi vermek amacıyla okutulmuştur.

Darülfünun — Osmanlı Devleti'nden cumhuriyete miras kalan en yüksek eğitim kurumudur. Cumhuriyet inkılaplarına karşı tarafsız ve ilgisiz kaldığı gerekçesiyle eleştirilmiş ve 1933 yılında çıkarılan 2252 sayılı kanunla kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kurulmuştur.

Üniversite Reformu (1933) — Darülfünun'un kapatılarak batılı anlamda modern bir yükseköğretim kurumu olan İstanbul Üniversitesi'nin kurulması sürecidir. Bu reformla eski kadrodan 157 akademisyen tasfiye edilmiş, yerlerine Nazi Almanyası'ndan kaçan yabancı bilim insanları ve yeni yetişen Türk akademisyenler atanmıştır.

Misak-ı İktisadi — 1923 yılında toplanan İzmir İktisat Kongresi'nde kabul edilen ve Türkiye'nin ekonomik bağımsızlık hedeflerini, üretim ve tüketim ilkelerini belirleyen ulusal ekonomi andıdır. İsraftan kaçınmayı, yerli malı kullanımını ve milli üretimi esas alır.

Takrir-i Sükun Kanunu — Şeyh Sait İsyanı'nın ardından 4 Mart 1925'te çıkarılan ve hükümete olağanüstü yetkiler veren asayişi sağlama kanunudur. Hükümet bu kanuna dayanarak rejim karşıtı her türlü yayını, örgütlenmeyi yasaklamış ve inkılapların önündeki engelleri kaldırmıştır.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası — 17 Kasım 1924'te Kazım Karabekir başkanlığında kurulan, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisidir. Liberal ekonomi modelini ve yerinden yönetimi savunmuş, programındaki dini hassasiyet vurgusu nedeniyle gerici unsurların odağı haline geldiği gerekçesiyle 1925'te kapatılmıştır.

Serbest Cumhuriyet Fırkası — 12 August 1930'da Atatürk'ün isteğiyle Ali Fethi Okyar tarafından kurulan ikinci muhalefet partisidir. Büyük Buhran döneminde hükümetin ekonomi politikalarını denetlemek amacıyla kurulmuş, ancak kısa sürede rejim muhaliflerinin sığınağı haline gelmesi üzerine kurucuları tarafından feshedilmiştir.

Kadro Dergisi — 1932-1934 yılları arasında Şevket Süreyya Aydemir ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu öncülüğünde çıkarılan, Türk İnkılabının ideolojik ve felsefi altyapısını sistemleştirmeyi amaçlayan fikir dergisidir. Devletçi ve planlı bir ekonomi modelini savunmuştur.

Sümerbank — 1933 yılında kurulan, cumhuriyetin devletçi sanayileşme politikasının öncüsü olan hem kalkınma bankası hem de üretim holdingi niteliğindeki kamu kurumudur. Özellikle tekstil ve dokuma alanında devlete ait fabrikaları yönetmiştir.

Etibank — 1935 yılında Türkiye'nin madencilik, enerji üretimi ve metalurji faaliyetlerini finanse etmek ve bu sektörleri devlet eliyle işletmek amacıyla kurulan kamu bankasıdır. Ergani bakır ve Divriği demir işletmelerini devralmıştır.

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı — 1934-1938 yılları arasında uygulanan, devlet öncülüğünde planlı sanayileşmeyi hedefleyen ilk ekonomik kalkınma planıdır. Ham maddesi yurt içinde bulunan şeker, tekstil, kağıt ve demir-çelik gibi temel sanayi tesislerinin kurulmasını sağlamıştır.

Halkevleri — 19 Şubat 1932'de kurulan, cumhuriyet inkılaplarını halka anlatmayı, okuma yazma oranını artırmayı ve kültürel aydınlanmayı hedefleyen yaygın eğitim kurumudur. Dokuz farklı şube halinde çalışmış ve 1951'de kapatılmıştır.

Teşvik-i Sanayi Kanunu — 1927 yılında özel sektörün sanayi yatırımlarını desteklemek, ucuz arsa, vergi muafiyeti ve taşıma kolaylığı sağlamak amacıyla çıkarılan kanundur. Sermaye ve teknik bilgi yetersizliği nedeniyle beklenen başarıyı gösterememiştir.

Aşar Vergisi — Osmanlı'dan kalan ve köylünün ürettiği tarım ürünü üzerinden alınan ağır bir vergidir. Köylüyü rahatlatmak ve tarımsal üretimi teşvik etmek amacıyla, devlet bütçesinin yaklaşık %30'unu oluşturmasına rağmen 1925 yılında kaldırılmıştır.

Millet Mektepleri — 1 Kasım 1928'de kabul edilen yeni Türk harflerini yetişkin nüfusa öğretmek ve okuma yazma oranını hızla artırmak amacıyla 11 Kasım 1928'de açılan yaygın eğitim kurumlarıdır.

İzmir İktisat Kongresi — 17 Şubat - 4 Mart 1923 tarihleri arasında, yeni kurulacak devletin ekonomi politikalarını belirlemek üzere çiftçi, işçi, tüccar ve sanayici delegelerin katılımıyla düzenlenen kongredir. Kongrede Misak-ı İktisadi kabul edilmiştir.

Kubilay Olayı — 23 Aralık 1930'da Menemen'de Derviş Mehmet liderliğindeki gerici bir grubun şeriat istemiyle başlattığı isyanda, yedek subay öğretmen Mustafa Fehmi Kubilay'ın şehit edilmesi olayıdır. Cumhuriyet rejimine karşı yapılmış ikinci büyük gerici kalkışmadır.

Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA) — 1935 yılında, Türkiye'nin yer altı zenginliklerini, maden yataklarını bilimsel yöntemlerle araştırmak, haritalandırmak ve ekonomiye kazandırmak amacıyla kurulan devlet kurumudur.

Cumhuriyetçilik — Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu, devlet başkanının ve yöneticilerin seçimle iş başına gelmesini savunan, Atatürk ilkelerinin en temelinde yer alan siyasi ilkedir.

Halkçılık — Toplumda hiçbir sınıfa, zümreye veya aileye ayrıcalık tanınmamasını, tüm vatandaşların kanun önünde eşit olmasını ve devlet hizmetlerinden eşit yararlanmasını savunan Atatürk ilkesidir.

Devletçilik — Özellikle 1930 sonrasında uygulanan, özel sektörün yetersiz kaldığı büyük sanayi ve altyapı yatırımlarının doğrudan devlet eliyle ve planlı bir şekilde yapılmasını öngören ekonomi ilkesidir.

Laiklik — Devlet düzeninin, kanunların ve eğitimin dini kurallara göre değil, akıl ve bilime dayalı olarak yapılandırılmasını, din ve devlet işlerinin ayrılmasını ve vicdan hürriyetini savunan ilkedir.

İnkılapçılık — Toplumun ve devlet kurumlarının sürekli olarak çağın gereksinimlerine göre yenilenmesini, durağanlığın reddedilerek batılılaşma ve modernleşme yolunda kararlılıkla ilerlenmesini savunan ilkedir.