Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Adalet Önlisans Programı » İdari Yargı

Ünite 4: İdari Yargının Görev Alanı ve İdari Yargı — Kelime Bul

Tanımı oku, kavramı harf harf bul. 18 kelime var.

1 / 180 doğru

İdari yargı hakimi tarafından, idarenin takdir yetkisini kullanarak tesis ettiği hukuka uygun bir işlemin isabetli, yararlı, uygun veya zamanlama bakımından doğru olup olmadığının denetlenmesidir. ••• yapan hakim idarenin yerine geçerek tercih kullanmış olur. Anayasa'nın 125. maddesi ve İYUK m. 2 uyarınca idari yargı yerlerinin ••• yapması kesin olarak yasaklanmıştır.

Kamu Gücü Ölçütü — İdarenin üstün emretme yetkisini (••• kudretini) kullanarak tek taraflı irade beyanıyla tesis ettiği işlem ve eylemlerin idare hukukunun konusunu oluşturduğunu ve idari yargıda denetlenmesi gerektiğini savunan kıstastır. Bu ölçüt uyarınca özel hukuk kişileri arasındaki eşitlik ilişkisinden farklı olarak idarenin emretme ve zorla uygulattırma ••• esas alınır. Örneğin bir taşınmazın ••• kararı ••• kapsamında idari yargıya tabidir.

Kamu Hizmeti Ölçütü — İdare hukukunun ve idari yargının görev alanını, idarenin yürüttüğü ••• ••• faaliyetlerine dayandıran ölçüttür. Bu anlayışa göre idarenin toplumsal bir ihtiyacı karşılamak üzere ••• ••• görmek amacıyla yaptığı tüm işlem ve eylemler idari yargının görev alanına girer. Günümüzde ••• hizmetlerinin özel hukuk hükümleri altında da yürütülmeye başlanması sebebiyle tek başına yetersiz kalmıştır.

Karma Ölçüt — Kamu gücü ve kamu hizmeti ••• birleştirilmesiyle elde edilen, günümüzde idari yargının görev alanını belirlemede esas alınan ana •••. İdarenin kamu hizmetlerini yürütürken özel hukuku aşan, özel hukukta rastlanmayan üstün yetki ve ayrıcalıkları (kamu kudretini) kullandığı işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkların idari yargıda çözümleneceğini kabul eder. İdarenin özel hukuk sözleşmeleri veya ticari nitelikli faaliyetleri bu ••• idari yargı dışına çıkarılır.

İdare İşlevi — Devletin yasama, yargı ve yürütmenin siyasi organları dışındaki makamlarınca toplumsal ihtiyaçları karşılamak, kamu hizmetlerini kesintisiz yürütmek ve kamu düzenini sağlamak amacıyla yürütülen sürekli kamusal etkinliklerdir. Olumsuz tanımıyla; yasama, yargı ve yürütme işlevleri dışında kalan tüm kamusal faaliyetleri kapsar. İşlemi yapan organ TBMM veya yargı organı olsa bile işlem fonksiyonel olarak bu nitelikteyse ••• dahildir.

Yasama İşlevi — ••• organı olan TBMM'nin Anayasa'da belirlenen kanun yapmak, değiştirmek, kaldırmak, bütçeyi onaylamak ve yürütmeyi denetlemek gibi temel ve geleneksel kamusal görevlerini ifade eder. ••• organının bu işlev kapsamındaki kararları kural olarak Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir veya idari yargı dışındadır. Ancak TBMM'nin idari teşkilatına ve personeline ilişkin işlemleri ••• değil, idare ••• girer.

Yargı İşlevi — Bağımsız ve tarafsız mahkemelerde görev yapan hakimlerin, hukuki uyuşmazlıkları ve iddiaları ••• usulü kuralları çerçevesinde kesin hükme bağlama veya çekişmesiz ••• kararı verme faaliyetidir. ••• temel unsurları bağımsız hakimler ve ••• usullerdir. Mahkemelerin veya hakimlerin ••• süreci dışındaki özlük haklarına ilişkin kararları bu işlev kapsamında değerlendirilmeyip idare ••• girer.

Yürütme İşlevi — ••• organının (Cumhurbaşkanı ve bakanlar) devletin yüksek siyasetini belirleme, milli güvenliği sağlama, yasama organı ile ilişkileri ••• ve uluslararası temsil gibi idare ••• ayrı olan siyasi nitelikli faaliyetleridir. ••• organının idari teşkilatın başı sıfatıyla kamu hizmetlerinin yürütülmesine yönelik kararları idare ••• girerken, salt devlet yönetimine ilişkin siyasi adımları ••• içinde kalır.

Hükümet Tasarrufu — Yürütme organının yasama organıyla ilişkileri (kanunların yayımlanması, Anayasa değişikliği süreci), uluslararası ilişkiler, milli güvenlik siyaseti ve olağanüstü hal ilanı gibi doğrudan siyasi nitelik taşıyan ve idari işlem teorisinin dışında tutulan kararlarıdır. Öğretide bazı yazarlarca idari yargı denetimi dışında tutulması gerektiği savunulan bu kararlar, idare işlevinin sınırlarını çizmede tartışılan bir kavramdır.

Fiili Yol — İdarenin, bireylerin hak ve özgürlüklerine ya da mülkiyet haklarına açık, ağır ve hukuki bir dayanaktan yoksun şekilde müdahale etmesi durumudur. Yapılan eylem veya işlem idarilik niteliğini ve kamu hizmeti bağını tamamen kaybederek haksız fiil niteliğine bürünür. Örneğin idarenin bir kişinin taşınmazına kamulaştırma kararı olmaksızın fiilen el koyması veya kolluk kuvvetlerinin işkence yapması ••• ve tazminatı adli yargıda dava edilir.

Takdir Yetkisi — Hukuk kurallarının idareye belirli bir olay karşısında harekete geçip geçmeme, işlemin zamanını, yerini, sebebini veya konusunu belirleme hususunda birden fazla hukuka uygun seçenek arasından tercih yapma serbestisi tanımasıdır. İdareye kamu yararını gerçekleştirebilmesi için tanınan bu yetki mutlak ve sınırsız olmayıp, kamu yararı ve hizmet gerekleriyle sınırlıdır. Örneğin idarenin bir kadroya atama yapıp yapmama konusunda serbestliği bu yetki kapsamındadır.

Bağlı Yetki — Hukuk kuralının belirli bir durum veya şart gerçekleştiğinde idarenin ne şekilde karar alacağını ve nasıl davranacağını kesin ve emredici olarak düzenlemiş olması durumudur. ••• hallerinde idarenin takdir hakkı veya seçenek tercih imkanı bulunmaz; kuralda öngörülen şartlar oluştuğunda idare belirtilen işlemi aynen tesis etmek zorundadır. Bu ••• denetiminde yargıç doğrudan mevzuat hükmünü olaya uygular.

Yerindelik Denetimi — İdari yargı hakimi tarafından, idarenin takdir yetkisini kullanarak tesis ettiği hukuka uygun bir işlemin isabetli, yararlı, uygun veya zamanlama bakımından doğru olup olmadığının denetlenmesidir. ••• yapan hakim idarenin yerine geçerek tercih kullanmış olur. Anayasa'nın 125. maddesi ve İYUK m. 2 uyarınca idari yargı yerlerinin ••• yapması kesin olarak yasaklanmıştır.

Hukuka Uygunluk Denetimi — İdari yargı mercilerinin idari eylem ve işlemlerin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları yönünden pozitif hukuk kurallarına, Anayasa'ya, yargısal içtihatlara ve genel hukuk ilkelerine uygun olup olmadığını incelemesidir. İdari yargının yetki alanının anayasal sınırını oluşturur. Mahkemeler işlemin yararlı olup olmadığını değil, kanunlara ve ••• uygun tesis edilip edilmediğini denetlerler.

Açık Değerlendirme Hatası (Açık Hata) — İdarenin takdir yetkisini kullanırken olayların değerlendirilmesinde veya tercih yapılmasında hemen fark edilebilen, •••, belirgin ve adalet duygusuna alenen ters düşen bir mantık veya takdir ••• yapmasıdır. Özellikle teknik uzmanlık gerektiren alanlarda idari yargı hakimi idarenin ••• yapıp yapmadığını denetler. ••• hatanın bulunmadığı durumlarda yapılan müdahale yerindelik denetimi sınırına girer.

Danıştay Paşası — 1961 Anayasası döneminde Yüksek Askeri Şura kararları yargı denetimine tabi iken, idari kararlarla terfileri engellenen ancak açtıkları iptal davalarını kazanarak yargı kararıyla general veya amiral olan askeri personel için kullanılan tarihsel terimdir. 1982 Anayasası'nın ilk hali ile YAŞ kararları yargı denetimine kapatılarak bu duruma son verilmek istenmiştir.

Yüksek Askeri Şura (YAŞ) — Barış zamanında Türk Silahlı Kuvvetleri'nin terfi, kadro ve ••• personelle ilgili konularını değerlendirmek üzere kurulan idari kuruldur. Anayasa m. 125 uyarınca YAŞ'ın terfi işlemleri ile kadrosuzluk nedeniyle emekliye ayırma kararları yargı denetimi dışında bırakılmış; ancak 2010 değişikliği ile meslekten çıkarma (ilişik kesme) kararlarına karşı yargı yolu açılmıştır.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) — Adli ve idari yargı hakim ve ••• mesleğe kabul, atama, nakil, yükselme ve disiplin işlemlerini yürüten anayasal idari kuruldur. Anayasa m. 159 gereğince HSK'nın meslekten çıkarma cezasına ilişkin kararları dışındaki tüm kararları idari yargı denetimi dışında tutulmuştur. Kurul kararlarına karşı sadece kendi içinde 'yeniden inceleme' ve 'itiraz' yolları açıktır.

Tahkim Usulü — Uyuşmazlıkların devlet mahkemeleri yerine tarafların seçtiği hakemler tarafından çözümlendiği alternatif uyuşmazlık çözüm yoludur. 1999 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların milli veya milletlerarası ••• yoluyla çözülebilmesine imkan tanınmış ve bu uyuşmazlıklar idari yargının görev alanı dışına çıkarılmıştır.