Ünite 1: Osmanlı Devleti’nde Yenileşme Çabaları — Önemli Kavramlar

16. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı alim ve devlet adamları tarafından devlet yapısında, kurumlarında ve toplumsal düzende meydana gelen yozlaşma, bozulma ve aslından uzaklaşma durumunu tanımlamak için kullanılan kavramdır.

Osmanlı Devleti'nde 1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayıp 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona eren, barışın, kültürel etkinliklerin, batı tarzı ilk yüzeysel yeniliklerin ve lale yetiştiriciliğinin öne çıktığı dönemdir.

Padişah III. Selim tarafından başlatılan; askeri, idari, mali ve sosyal alanlarda batı tarzı köklü yenilikleri içeren reform hareketinin ve bu dönemde kurulan modern ordunun adıdır.

III. Selim döneminde kurulan modern Nizam-ı Cedit ordusunun her türlü silah, maaş ve eğitim masraflarını karşılamak amacıyla oluşturulan özel bütçe ve bu bütçeyi yöneten defterdarlıktır.

1808 yılında Padişah II. Mahmut ile taşradaki güçlü yerel otoriteler (ayanlar) arasında imzalanan, padişahın yetkilerini ilk kez sınırlandıran ve Osmanlı'da anayasallaşma sürecinin ilk adımı kabul edilen belgedir.

15 Haziran 1826 tarihinde Padişah II. Mahmut tarafından, yeniliklerin önünde en büyük engel haline gelen ve devlete zarar veren Yeniçeri Ocağı'nın kanlı bir şekilde ortadan kaldırılması olayına verilen isimdir.

Yeniçeri Ocağı'nın 1826'da kaldırılmasının ardından, II. Mahmut tarafından Avrupa askeri sistemine uygun olarak kurulan modern ve disiplinli yeni ordunun adıdır.

16 Eylül 1838'de İngiltere ile imzalanan, iç gümrük vergilerini kaldırarak yabancı tüccarlara büyük imtiyazlar tanıyan ve Osmanlı ekonomisini dışa bağımlı hale getiren ticaret antlaşmasıdır.

3 Kasım 1839'da Sultan Abdülmecit döneminde ilan edilen, tüm Osmanlı tebaasına kanun önünde eşitlik, can, mal ve namus güvencesi getiren, anayasal sürecin en önemli hukuki belgesidir.

I. Mahmut döneminde 1736 yılında Humbaracı Ahmet Paşa öncülüğünde topçu ve askeri mühendis yetiştirmek amacıyla batı tarzında açılan ilk askeri okuldur.

Osmanlı Devleti'nde iltizam sistemi çerçevesinde, belirli bir bölgenin vergisini devlete peşin ödeyerek o vergiyi halktan toplama hakkını açık artırmayla satın alan vergi tahsildarıdır.

Yeniçerilere verilen maaş (ulufe) senetleri olup, zamanla asker olmayan sivillerin eline geçerek bir ticaret ve haksız kazanç kapısı haline gelen değerli kağıtlardır.

Osmanlı Devleti'nde bazı stratejik ve ticari ürünlerin alım satımında uygulanan devlet tekeli sistemidir; 1838 Balta Limanı Antlaşması ile tamamen kaldırılmıştır.

Osmanlı Devleti'nde özellikle ıslahat dönemlerinde padişahların talebi üzerine devlet adamları ve alimler tarafından hazırlanan, devletin sorunlarını ve çözüm yollarını içeren detaylı raporlardır.

Osmanlı elçilerinin görevli gittikleri yabancı ülkelerdeki askeri, sosyal, kültürel ve teknolojik gözlemlerini kaleme alarak padişaha sundukları rapor niteliğindeki eserlerdir.

Merkezi otoritenin zayıflamasıyla taşrada güç kazanan, halk üzerinde baskı kuran ve yasa dışı şekilde yerel nüfuz elde eden zorba ve derebeyi kılıklı yerel güç odaklarıdır.

1703 yılında Kapıkulu askerlerinin isyan ederek Padişah II. Mustafa'yı tahttan indirmesi ve Şeyhülislam Feyzullah Efendi'yi öldürmesiyle sonuçlanan, merkezi otoritenin zayıflığını gösteren olaydır.