← Ünite 5
Genel İşletme

Ünite 5: İşletmelerde Yönetim

Ailesel Yönetimin Temeli
Ekonomik gelişme sürecine yeni giren ve eğitimli birey sayısının az olduğu toplumlarda, ekonomik gücü elinde bulunduran aile bireylerinin eğitim görmüş olması yönetim kademelerinde onlara yer verilmesini sağlamış ve yönetim maliyetlerini düşürmüştür.
Henry Mintzberg ve Yönetsel Roller
Yönetim araştırmacısı Henry Mintzberg, yöneticilerin ne iş yaptığını anlamak için yaptığı incelemelerde yöneticilerin üstlendiği 10 farklı rol belirlemiş ve bunları kişilerarası, bilgi sağlama ve karar verici olmak üzere üç ana kategoride sınıflandırmıştır.
Bovee, Thill ve Mescon (2007) Çalışması
Metinde kaynak olarak gösterilen C.L. Bovee, J.V. Thill ve M.H. Mescon'un 'Excellence in Business' adlı eseri, işletmelerde yönetim piramidi ve kontrol döngüsü süreçlerinin açıklanmasında temel referans olarak kullanılmıştır.
Süre Açısından Planlama Farklılıkları
İstikrarlı sektörlerde uzun vadeli planlama dönemi 10-15 yıl olarak alınabilirken; bilişim ve iletişim teknolojileri gibi belirsizliğin yüksek olduğu sektörlerde bu süre 2-3 yıla hatta 6 aya kadar düşebilmektedir.

Anahtar Kavramlar

Profesyonel YönetimBir işletmede temel karar organlarının ve hiyerarşik yapının aile mensupluğuna veya siyasal görüşe değil, uzmanlık ve yetenek esasına göre seçilen kişiler tarafından doldurulmasıdır. Büyük işletmelerde sahiplik ile yöneticiliğin ayrılmasıyla ortaya çıkmıştır.
Yönetim Piramidiİşletmedeki yönetsel kademelerin alt, orta ve üst olmak üzere hiyerarşik olarak konumlandığı yapıdır. Tabanı sayıca fazla olan yönetsel görevi olmayan çalışanlar oluşturur.
Üst Kademe Yönetimİşletmenin bir bütün olarak görüldüğü, tüm işletmeyi ilgilendiren uzun dönemli genel politika ve stratejilerin belirlendiği en tepe yönetim kademesidir. Genel müdür veya genel direktör unvanına sahip yöneticiler bu gruptadır.
Teknik YetenekYöneticinin fonksiyonel uzmanlık alanını (pazarlama, muhasebe, üretim vb.) ifade eden görevleri yerine getirmek için ihtiyaç duyduğu işe özgü bilgi ve teknikleri kapsar. Alt yönetim kademelerinde büyük önem taşır.
Beşeri YetenekBireysel olarak ya da grup faaliyetleri içerisinde diğer insanlarla birlikte çalışabilme, iletişim kurma, güdüleme ve liderlik yapma becerisidir. Yönetimin tüm kademeleri için eşit derecede önem taşır.
Kavramsal YetenekYöneticinin işletmeyi bir bütün olarak görebilmesini, operasyonel fonksiyonlar arasındaki ilişkileri ve dış çevre belirsizliklerini kavrayabilmesini ifade eder. Stratejik düşünmekle ilgilidir ve üst yönetimde önem kazanır.
Monitör RolüYöneticinin periyodik raporları okuyarak veya bireylerle irtibat kurarak işletmeyi ve dış çevresini daha iyi anlamak amacıyla bilgi toplamasını içeren bilgi sağlama rolüdür.
Girişimci RolüYöneticinin işletmeyi daha iyi hâle getirmek için çevredeki değişim, gelişim ve yenilikleri izlemesi ve işletmeye kazandırmasıyla ilgili karar verici rolüdür.
PlanlamaAmaçlar ile bunlara ulaştıracak araçların ve olanakların seçilmesi veya belirlenmesidir. Yönetimin ilk fonksiyonu olup neyin, ne zaman, nasıl ve kim tarafından yapılacağını belirler.
ÖrgütlemePlanda belirlenen amaçlara uygun bir yapı oluşturularak bu yapı içerisindeki işler, kişiler ve birimler arasındaki yetki ve sorumluluk ilişkilerinin kurulması sürecidir.
İş Bölümü ve Uzmanlaşmaİşletme içerisindeki işlerin ayrı ayrı görevlere bölünmesi ve çalışanın işin tamamı yerine sadece kendi görevine odaklanarak uzmanlaşmasıdır.
Komuta BirliğiBir organizasyonda her astın sadece bir üstten emir alması ve sadece bir üste karşı sorumlu olması ilkesidir; emir karmaşasını önler.
Yetki DevriYöneticilerin sahip oldukları yetkilerin bir kısmını astlarına devretmesidir; ancak bu durum yetki devreden yöneticinin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
YöneltmeYöneticilerin astlarına emir verme veya başka yollarla ne yapılması gerektiğini bildirmesi, çalışanları liderlik, güdüleme ve iletişim yoluyla işletme amaçları doğrultusunda harekete geçirmesidir.
Güdüleme (Motivasyon)Bireylerin belirlenen amaçlar yönünde kendi arzu ve istekleri ile hareket etmelerini sağlamak ve insanları belirli bir amaca doğru sürekli harekete geçirmek için gösterilen çabalardır.
Biçimsel İletişimİşletme içi yönetim hiyerarşisine ve emir komuta zincirine bağlı olarak aşağı, yukarı, yatay veya çapraz yönde gerçekleştirilen iletişim türüdür.
Kontrol (Denetim)Örgütsel faaliyetlerin sonuçlarının önceden belirlenmiş amaç, hedef ve standartlara uygunluk düzeyini belirlemek ve sapma varsa düzeltme yapmak amacıyla gerçekleştirilen faaliyettir.
Eş Zamanlı KontrolStandartlara uygunluğu sağlamak üzere faaliyetler ve süreçler yürütülürken anlık izlenmesi ve gerekli ayarlamaların yapılmasıdır (örneğin üretim bandındaki arızayı fark edip durdurmak).

Diğer Önemli Bilgiler

Tek Kullanımlık Planlar: Program ve Proje

Tek seferlik hedefler için hazırlanan tek kullanımlık planlardan 'program', tamamlanması birkaç yıl alabilen kapsamlı ve karmaşık planları ifade ederken; 'proje' tek bir amaca yönelik daha dar kapsamlı ve düşük karmaşıklıklı planlardır.

Sürekli Planlar: Politika, Prosedür ve Kural

Sürekli planlardan 'politika' kavramsal bir rehber olup takdir hakkı tanırken; 'prosedür' işin hangi adımlarla yapılacağını gösteren standart rehberdir. 'Kural' ise kapsamı daha dar, esnek olmayan ve inisiyatif tanımayan kesin eylem planıdır.

Ürün Temeline Göre Bölümlendirme Örneği

Bir deterjan firmasının bölümlendirmede ev kimyasalları ve endüstriyel ürünler gibi ürün gruplarını temel alması, ürün temeline göre bölümlendirmeye örnek teşkil eder ve her birine özerklik tanınır.

Süreç Temeline Göre Bölümlendirme Örneği

Tekstil sanayiinde harman-hallaç, fitil, masura, dokuma ve boya gibi belirli makine ve donanımları kullanan işlemlerin aynı bölümde toplanması süreç temeline göre bölümlendirmedir.

Üretim Bandında Eş Zamanlı Kontrol Örneği

Üretim bandında parça montajı yapan bir işçinin, önüne gelen parçadaki arızayı fark ederek bandı durdurması ve sorunu çözmesi, hatalı ürün çıkmasını önleyen klasik bir eş zamanlı kontrol uygulamasıdır.

Talat Koçel (2011) Örgütleme Süreci

Prof. Dr. Talat Koçel'in 'İşletme Yöneticiliği' eserinde belirtildiği üzere, örgütleme fonksiyonu; görevlerin belirlenmesinden iş gruplarının, pozisyonların, bölümlerin oluşturulmasına ve işgörenlerin atanmasına kadar giden bir süreçtir.

S. Kürşat Mirze (2010) Plan Türleri Sınıflaması

S. Kürşat Mirze'nin 'İşletme' kitabında yer alan tasnife göre planlar; sürelerine, hazırlanma düzeylerine (stratejik, taktik, operasyonel) ve kullanılma seçeneklerine göre sınıflandırılmaktadır.

Kontrol Döngüsü Aşamaları

Kontrol süreci; standartların belirlenmesi, fiili performansın ölçülmesi, fiili performansın standartlarla karşılaştırılması ve gerekliyse düzeltici faaliyetlerin gerçekleştirilmesi olmak üzere birbirini izleyen dört temel aşamadan oluşur.

Siyasal Yönetim Özelliği

Siyasal yönetimde temel karar organları belirli bir siyasal eğilime ve ilişkilere sahip kişilerden oluşur; yönetim eğitimi önemsense de sahip olunan siyasal düşünce kademelere girişi etkiler.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavlarda yönetim piramidinin kademeleri (üst, orta, alt) ve bu kademelerdeki unvanlar (genel müdür, bölümsorumlusu/şef) sıkça sorulur; unvanları karıştırmayın.
  • Yönetsel yeteneklerden 'beşeri yeteneğin' tüm kademeler için eşit derecede önemli olduğunu, kavramsal yeteneğin ise üst kademelerde yoğunlaştığını mutlaka bilin.
  • Henry Mintzberg'in yönetsel rollerinin (kişilerarası, bilgi sağlama, karar verici) alt rollerini ve örneklerini (örneğin sözcü rolü, girişimci rolü) ezberleyin.
  • Plan türlerinden tek kullanımlık (program, proje, bütçe) ile sürekli planları (politika, prosedür, kural) birbirine karıştırmayın; kurallarda inisiyatif olmadığını unutmayın.
  • Bölümlendirme türlerinin (fonksiyon, ürün, coğrafya, müşteri, süreç) metindeki fabrika ve tekstil örnekleriyle eşleştirmelerine dikkat edin.
  • Kontrol türlerini (ileri dönük, eş zamanlı, geriye dönük) ayırt ederken müdahale zamanına odaklanın (örneğin üretim bandında arızayı durdurmak eş zamanlı kontroldür).
  • Yetki devrinin yöneticinin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığı, aksine yöneticinin sorumlu kalmaya devam ettiği sınavda düşürücü bir çeldirici olarak sıkça kullanılır.