İnfografik
← Ünite 2
Eğitim Bilimine Giriş

Ünite 2: 2. Ünite - Eğitimin Sosyal Temelleri

Sosyoloji Teriminin Kökeni
Sosyoloji terimi ilk kez Fransız düşünür Auguste Comte tarafından kullanılmış ve İngiliz Herbert Spencer tarafından yaygınlaştırılmıştır. Osmanlı döneminde ise bu alan 'Hikmet-i İçtimaiye' veya 'İçtimaiyat' olarak adlandırılmıştır.
Ziya Gökalp ve İlk Telif Eser
Türkiye'de sosyoloji Darülfünunda (üniversite) ders olarak okutulmaya başlanmıştır. Bu alanda Darülfünun Edebiyat şubesinde okutulan notlardan oluşan ve 1913 yılında yayımlanan ilk telif eser Ziya Gökalp'e aittir.
Emile Durkheim ve Eğitim Sosyolojisi
Eğitim sosyolojisinin kurucusu kabul edilen Emile Durkheim, 'Eğitim ve Sosyoloji' adlı eserinde işlevsel bir görüş ortaya koymuştur. Durkheim'e göre sosyal kurumlar çocukların biçimlendiği birer nehir yatağıdır.
Atatürk'ün Çağdaşlaşma Hedefi
Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye'nin kalkınma ve toplumsal değişme amacını 'Çağdaş uygarlık düzeyinin üstüne çıkacağız' sözü ile formüle etmiştir. Bu hedef, eğitim yoluyla planlı bir toplumsal değişimi zorunlu kılmıştır.

Anahtar Kavramlar

EğitimBireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme sürecidir. Toplumun beklenti ve gereksinimlerini karşılayacak nitelikli bireyler yetiştirmeyi amaçlar.
Sosyolojiİnsanlar arası ilişkileri, sosyal etkileşimleri ve toplumun yapısını bilimsel yöntemlerle inceleyen bilim dalıdır. İlk kez Auguste Comte tarafından kullanılmış ve Herbert Spencer tarafından yaygınlaştırılmıştır.
Eğitim SosyolojisiSosyolojinin eğitim ile ilgili konu, sorun ve kurumlarını kendi yöntem ve görüş açısına göre ele alıp inceleyen alt bilim dalıdır. Kurucusu Emile Durkheim olarak kabul edilir.
Toplumsal DenetimToplumsal düzeni sağlamak ve toplumsal yaşamdaki ilişkileri yöneten normlardan sapmayı önlemek için toplumsal gruplar tarafından kullanılan sistemler bütünüdür. Eğitim, bu denetimi sağlayan en önemli araçlardandır.
NormBir kültürdeki bireylere yol gösteren, toplumsal düzeni sağlayan ve yaptırımı olan kurallar sistemidir. Örneğin, yemek yerken çatal-kaşık kullanmak veya yasalara uymak birer normdur.
GelenekBir toplumda eskiden kalmış olmaları dolayısıyla saygın tutulup kuşaktan kuşağa iletilen, yaptırım gücü olan kültürel alışkanlıklar ve davranışlardır. Kına geceleri buna örnek gösterilebilir.
GörenekBir şeyin eskiden beri görüldüğü gibi yapılma alışkanlığı, adet ve pratiklerdir. Selamlaşma ve vedalaşma biçimleri göreneklere örnek olarak verilebilir.
DeğerlerKültür ve topluma anlam veren, iyiyi-kötüyü, güzeli-çirkini ayırt etmeye yarayan ölçütlerdir. Adalet, dürüstlük, sevgi ve hoşgörü toplumsal değerlere örnektir.
Toplumsal DeğişmeToplumsal düzenin, bu düzeni sağlayan toplumsal ilişkilerin ve bu ilişkileri belirleyen toplumsal kurumların zaman içinde farklılaşmasıdır. Teknolojik icatlar değişimi tetikler.
Toplumsal HareketlilikBireylerin veya grupların toplumsal hiyerarşide, tabakalar arasında veya aynı tabaka içinde bir statüden diğerine geçmesidir. Eğitim bu geçişi kolaylaştırır.
Yatay HareketlilikBireyin aynı toplumsal tabaka içinde kalmak koşuluyla benzer bir statüden diğerine geçmesidir. Bir lise müdürünün bir şirkette insan kaynakları müdürü olması örnektir.
Dikey HareketlilikBireyin bir toplumsal sınıftan veya tabakadan diğerine (aşağı veya yukarı doğru) geçmesidir. Bir şirketteki memurun zamanla müdür olması dikey hareketliliktir.
NüfusBir ülkede, bölgede veya alanda belirli bir anda yaşayan insanların oluşturduğu toplam sayıdır. Okul, sınıf ve öğretmen planlamasını doğrudan etkiler.
KültürToplumun bir üyesi olarak insanın elde ettiği bilgi, inanç, sanat, ahlak, hukuk, yetenek ve alışkanlıkları kapsayan karmaşık bütündür. Eğitim kültürü yeni kuşaklara aktarır.
Toplumsal KurumBelirli ortak amaçlar ve çıkarlar çevresinde ortaya çıkıp gelişen, örgütlü ve düzenli toplumsal etkileşim biçimleridir. Aile, din, ekonomi ve politika başlıca kurumlardır.
Açık İşlevEğitim kurumlarının toplum tarafından resmi olarak beklenen, açıkça ilan edilen ve bilinen görevleridir. Meslek kazandırmak ve kültürel mirası aktarmak açık işlevlerdir.
Gizli İşlevEğitim kurumlarının açıkça planlanmayan ancak süreç içinde kendiliğinden ortaya çıkan dolaylı etkileridir. Uygun eş ve iş ortamı sağlamak eğitimin gizli işlevlerindendir.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye'de Nüfus Yapısının Değişimi

1950'li yıllarda okul çağı nüfusu yılda %3.5 büyürken, 2000 yılında 0-14 yaş grubu 20 milyon dolayında istikrara kavuşmuştur. Bu durum, eğitim talebinden ziyade mezunlara iş bulma sorununu ön plana çıkarmıştır.

0-14 Yaş Grubunun Nüfustaki Payı

Türkiye'de 0-14 yaş grubu nüfusu 1970'lere kadar toplam nüfusun %40'ı civarındayken, günümüzde %30'un altına gerilemiştir. 2050 yılında bu oranın %17'lere düşeceği tahmin edilmektedir.

Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924)

Eğitimin dinden köklü bir biçimde ayrılması ve öğretim birliğinin sağlanması, 3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Yasası ile gerçekleştirilmiştir. Bu yasa laik eğitim sisteminin temelidir.

Eğitim Düzeyi ve Kayıt Dışılık İlişkisi

TOB verilerine göre eğitim düzeyi arttıkça kayıt dışı istihdam azalmaktadır. Hiç okumamış 100 kişiden 90'ı kayıt dışı çalıştırılırken, üniversite mezunlarında bu oran sadece %6.7 düzeyindedir.

1970'li Yıllar ve Eğitimde Statü Değişimi

Türkiye'de 1970'li yıllara kadar lise mezunu olmak iyi bir iş bulmak için yeterliyken, bu tarihten sonra yükseköğretim mezuniyeti aranmaya başlanmış; yabancı dil ve bilgisayar bilgisi dikey hareketlilikte belirleyici olmuştur.

Parasız Yatılı Okulların Rolü

Askeri okullar, öğretmen okulları ve sağlık meslek liseleri gibi parasız yatılı eğitim kurumları, alt sosyo-ekonomik düzeydeki ailelerin çocuklarına eğitim imkanı sunarak dikey toplumsal hareketliliği doğrudan desteklemiştir.

Atatürk'ün Öğretmenlere Çağrısı (1927)

Mustafa Kemal Atatürk 1927 yılındaki konuşmasında, öğretmenlerin halka koşması ve halkla beraber olması gerektiğini vurgulayarak, öğretmenin sadece alfabe okutan bir varlık olmadığını belirtmiştir.

Sanayi Devrimi ve Okur-Yazarlık

Batı Avrupa ülkelerinde Sanayi Devrimi ile birlikte okur-yazar nüfus oranı hızla artmıştır. Bu gelişme, geri kalmış ülkelerin kalkınmada eğitime yatırım yapmalarına örnek teşkil etmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Durkheim, Kant, Mill ve Spencer'ın eğitim tanımlarını birbiriyle karıştırmayın; sınavda eşleştirme veya doğrudan tanım sorusu olarak gelebilir.
  • Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun tarihini (3 Mart 1924) ve eğitimin laikleşmesindeki rolünü mutlaka bilin, inkılap tarihi ve eğitim sosyolojisi sorularının ortak noktasıdır.
  • Yatay ve dikey toplumsal hareketlilik örneklerine dikkat edin; statü yükselmesi veya düşmesi varsa dikey, sadece benzer işler arası geçiş varsa yataydır.
  • Eğitimin açık ve gizli işlevleri arasındaki farkı iyi kavrayın; resmi müfredat dışı olan dolaylı kazanımlar (eş bulma, statü) gizli işlevdir.
  • Toplumsal değişmenin iç ve dış kaynaklarını gruplandırırken dikkatli olun; keşif/icat iç kaynakken, istila ve kültürel temas dış kaynaktır.
  • Eğitim düzeyi ile nüfus/sağlık verileri arasındaki ters orantıyı unutmayın; eğitim arttıkça çocuk sayısı ve bebek ölüm oranları azalır.