Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP), özel gereksinimli bireyin gelişimsel veya eğitsel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla hazırlanan, bireye sunulacak destek eğitim hizmetlerini, eğitim ortamlarını ve öğretim süreçlerini içeren yazılı bir dokümandır. Bu program, tek bir öğrencinin öz bakım, akademik, sosyal ve iletişim becerileri gibi farklı disiplin alanlarındaki eğitsel gereksinimlerini karşılamak üzere tasarlanır. BEP, öğrencinin en az kısıtlayıcı eğitim ortamından en üst düzeyde yararlanmasını hedefler.
Ülkemizde BEP, sadece eğitsel bir gereklilik değil, aynı zamanda yasal bir zorunluluktur. 1997 yılında yürürlüğe giren 573 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 4. maddesinin (f) bendinde, özel eğitim gerektiren bireyler için bireyselleştirilmiş eğitim planı geliştirilmesi ve programların bireyselleştirilerek uygulanması esas kabul edilmiştir. Bu yasal düzenleme ile özel gereksinimli bireylerin en az kısıtlayıcı ortamlarda eğitilmesi ve ailelerin sürece aktif katılımı güvence altına alınmıştır.
Yasal sürecin devamında, 2000 yılında kabul edilen Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'nin 62. ve 63. maddelerinde BEP'in tanımı ve bu programı hazırlamakla yükümlü olan 'Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı Geliştirme Birimi'nin kurulması hükme bağlanmıştır. 2006 yılındaki yönetmelik revizyonunda ise BEP, bireyin gelişim özellikleri, eğitim performansları ve ihtiyaçları doğrultusunda hedeflenen amaçlara yönelik hazırlanan ve destek eğitim hizmetlerini içeren özel eğitim programı olarak yeniden tanımlanmıştır.
BEP, tek bir uzmanın veya öğretmenin tek başına hazırlayabileceği bir doküman değildir. Öğrenci ve öğretim programı hakkında bilgi sahibi olan, kaynaklara ulaşabilen ve gerekli uyarlamaları yapabilen kişilerden oluşan çok disiplinli bir ekip tarafından hazırlanır. Bu ekibin bir arada çalışması, öğrencinin çok boyutlu değerlendirilmesini ve en uygun eğitsel kararların alınmasını sağlar.
2006 yılı Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'nin 74. maddesine göre BEP Geliştirme Birimi şu üyelerden oluşur: okul müdürü veya müdür yardımcısı (birim başkanı), sınıf öğretmeni, alan öğretmeni, gezerek özel eğitim görevi yapan öğretmen, eğitim programlarını hazırlamakla görevlendirilen öğretmen, rehber öğretmen (psikolojik danışman), özel eğitim değerlendirme kurulu üyesi, öğrenci velisi ve öğrencinin kendisi.
Ekip üyelerinin her birinin süreçte kritik rolleri vardır. Veli, öğrencinin ev ortamındaki davranışları ve geçmiş yaşantısı hakkında bilgi sunarken; öğretmenler akademik performans ve sınıf içi uyarlamalar konusunda rehberlik eder. Öğrencinin sürece katılımı ise kendi eğitim planı üzerinde söz sahibi olmasını ve motivasyonunun artmasını sağlar.
BEP hazırlama sürecinin ilk ve en kritik basamağı, öğrencinin şimdiki/var olan eğitsel performans düzeyinin belirlenmesidir. Performans düzeyi, öğrencinin neleri yapıp neleri yapamadığını, yani güçlü ve zayıf yönlerini ortaya koyan ayrıntılı bir değerlendirme sürecidir. Bu değerlendirme, yazılacak uzun ve kısa dönemli amaçların gerçekçi, ulaşılabilir ve kapsamlı olması için temel yapıtaşını oluşturur.
Performans düzeyi belirlenirken genellikle informal değerlendirme araçları (gözlem, görüşme, yazılı sınavlar, hata analizi, çalışma örneği analizi, ev ödevleri ve ölçüt bağımlı araçlar) kullanılır. Öğretmenler bu araçlarla öğrencinin bir becerideki ustalık derecesini belirler. Performans ifadeleri yazılırken; değerlendirme verilerine dayanmalı, yapamadıklarıyla birlikte yapabildiklerini de içermeli, ölçülebilir ve gözlenebilir olmalı ve öğrencinin şimdiki durumunu yansıtmalıdır.
Performans düzeyini belirlemede en temel kaynak, Milli Eğitim Bakanlığı'nın her sınıf düzeyi için belirlediği kazanımları içeren eğitim programlarıdır. Programa dayalı değerlendirme, ulusal normları esas alan standart testlerden ziyade, sınıf veya okul programındaki amaçlara dayalı olarak öğrencinin durumunu belirler. Bu süreç sonunda elde edilen veriler, öğrencinin güçlü/zayıf yönlerini ve ihtiyaç duyduğu yardım türlerini içeren ayrıntılı bir performans raporuna dönüştürülerek saklanır.
Uzun dönemli hedefler (UDH), öğrencinin bir akademik yıl sonunda kazanması planlanan davranışların listesidir. Bu hedefler, öğrencinin var olan performans düzeyine, yetersizlik derecesine, öğrenme hızına, geçmiş yaşantılarına ve aile özelliklerine göre belirlenir. Hedefler ne ulaşılamayacak kadar zor ne de çok kolay olmalıdır; ölçülebilir, gözlenebilir ve işlevsel önkoşul becerilerden seçilmelidir.
Kısa dönemli hedefler (KDH) ise, öğrencinin var olan performans düzeyi ile uzun dönemli hedefler arasında yer alan ölçülebilir ara basamaklardır. Kısa dönemli hedeflerin yazımında dört temel ilke esas alınır: birey (hedefin kimin için olduğu), davranış (kazanılacak açık ve net beceri), koşul (davranışın hangi şartlar altında sergileyeceği) ve ölçüt (davranışın ne kadar doğrulukla yapılması gerektiği).
Örneğin, 'Ali bir akademik yılın sonunda giysilerini yardımsız giyer' uzun dönemli hedefine ulaşmak için; 'Ali kendisinden pantolonunu giymesi istendiğinde 4 denemenin 3'ünde uygun şekilde giyer' şeklinde koşul, ölçüt ve davranış içeren kısa dönemli hedefler oluşturulur. Her hedefte yalnızca tek bir davranışa odaklanılması değerlendirmeyi kolaylaştırır.
BEP'in uygulanması, temelde öğretimin bireyselleştirilmesi sürecidir. Öğretimin bireyselleştirilmesi; fiziksel ortama, eğitim-öğretim süreçlerine, sınıf iklimine ve genel işleyişe yönelik uyarlamaların yapılmasını gerektirir. Sınıf içi düzenlemeler, materyal uyarlamaları ve yöntem çeşitliliği özel gereksinimli öğrencinin akranlarıyla birlikte en üst düzeyde öğrenme sürecine katılımını sağlar.
İzleme ve değerlendirme, BEP sürecinin etkililiğini belirleyen en önemli aşamadır. Bu süreç, uygulayıcılardan sistematik olarak bilgi toplanmasını ve bu bilgilerin belirlenen hedeflerle karşılaştırılmasını içerir. BEP dinamik bir doküman olduğu için, izleme süreci sonucunda öğrencinin değişen ihtiyaçlarına göre hedeflerde, yöntemlerde veya sürelerde yeni düzenlemelere gidilebilir.
Her öğrencinin BEP'i için yılda en az bir kez resmi izleme oturumu düzenlenmelidir. Bu genel değerlendirme BEP ekibi tarafından yapılırken, sınıf öğretmeni öğrencinin gelişimini izlemek amacıyla aylık ve üç aylık dönemlerde ara değerlendirmeler gerçekleştirmelidir. İzleme süreci, uygulanan programın etkililiğini ölçmenin yanı sıra öğretmenlerin öğretim yöntemlerini revize etmelerine de olanak tanır.