Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Çocuk Gelişimi Önlisans Programı » Çocukta Sanat Eğitimi ve Yaratıcılık
← Ünite 3
Çocukta Sanat Eğitimi ve Yaratıcılık

Ünite 3: Çocuklarda Sanatsal Gelişim Teorileri ve Evreleri

Rae Hirsh (2004) Hareket Evreleri Sınıflandırması
Rae Hirsh, erken çocukluk dönemini yaş gruplarına göre hareket evrelerine ayırmıştır. Buna göre 0-1 yaş 'İstem dışı hareket evresi', 1-2 yaş 'İlkel, gelişmemiş hareket evresi', 2-7 yaş 'Temel hareket evresi' ve 7 yaş üzeri ise 'Özel, ince hareket evresi' olarak tanımlanmıştır.
UNICEF (2007) Okul Öncesi Araştırması
UNICEF tarafından 2007 yılında yapılan araştırmada çocuklara okulda en çok neyi sevdikleri sorulmuştur. Sonuçlara göre en yüksek oran %31 ile oyuncaklar olurken, arkadaş sevgisi %14, öğretmen sevgisi %12, boya ve resim yapmak %12 oranında tercih edilmiştir.
Piaget'in 6 Yaş Grubu Oyuncak Bebek Deneyi
Piaget, benmerkezciliği ölçmek için 6 yaşındaki çocuklardan masada oturan bir oyuncak bebeğin bakış açısından resim çizmelerini istemiştir. Çocuklar bebeğin bakış açısını hayal edemeyip, sadece kendi oturdukları yerden gördükleri açının resmini çizmişlerdir.
Susan Striker'ın Pastel Boya Önerisi
Çocuk kitapları yazarı Susan Striker, çocukların karalamalarının amaçsız olmadığını savunur. Çocuğun doğal gelişimine zarar vermemek adına, ebeveynlerin çocuklarına yaklaşık birinci yaş gününden itibaren pastel boya vermelerini önermektedir.

Anahtar Kavramlar

Bilişsel GelişimBireyin dünyayı anlamasını ve öğrenmesini sağlayan algı, görsel algı, bellek, dikkat, mantık yürütme ve muhakeme gibi zihinsel süreçlerin gelişimini kapsayan alandır.
Kaba Motor GecerileriVücudun büyük kas gruplarının kullanılmasını gerektiren, omuzdan kol hareketleri gibi geniş çaplı fiziksel eylemleri ve bedensel hareket gelişimini ifade eder.
İnce Motor BecerileriParmak ve el kaslarının koordineli çalışmasını gerektiren, kalem tutma, makasla kesme ve detaylı çizim yapma gibi hassas hareket becerileridir.
Duyusal Motor DönemPiaget'in bilişsel gelişim kuramına göre 0-2 yaş arasını kapsayan, reflekslerin amaçlı davranışlara dönüştüğü ve el-göz koordinasyonunun geliştiği ilk dönemdir.
İşlem Öncesi DönemPiaget'in kuramında 2-7 yaş aralığını kapsayan, çocukların sembolik düşünmeye başladığı, benmerkezci ve sezgisel özelliklerin yoğun görüldüğü dönemdir.
Sezgisel DüşünmeHerhangi bir mantıksal ön hazırlığa veya çıkarıma gerek duymadan, doğrudan ve dolaysız olarak gerçeği anlık kavrama ve doğru tahmin etme yetisidir.
Görsel AlgıDuyu organları, özellikle göz yoluyla dış dünyadan alınan görsel uyarıcıların zihinde organize edilip anlamlı bir şekilde yorumlanması sürecidir.
Uzamsal ZekâFiziksel uyarıcılar olmasa bile görsel dünyayı zihinde doğru algılama, nesnelerin yerini tasarlama ve zihinsel görüntüler üzerinde dönüşümler yapabilme kapasitesidir.
Benmerkezcilik (Egosantrizm)Çocuğun dünyayı sadece kendi bakış açısından görme eğilimidir; başkalarının farklı düşünce ve bakış açılarına sahip olabileceğini anlayamaması durumudur.
İdeoplastikÇocuğun nesneleri ve varlıkları doğadaki gerçek görüntüleriyle değil, kendi zihninde bildiği, hissettiği veya düşündüğü biçimde resmetmesi durumudur.
Karalama EvresiViktor Lowenfeld'e göre 2-4 yaş arasını kapsayan, çocuğun kinestetik haz aldığı, kontrolsüz çizgilerle başlayıp zamanla kontrollü hale gelen ilk sanatsal gelişim evresidir.
Şema Öncesi EvreLowenfeld'e göre 4-7 yaş arasını kapsayan, dairesel çizimlerin ve ilk sembollerin ortaya çıktığı, çocukların çizimlerine tutarsız isimler verdiği evredir.
İsimsiz KaralamalarKaralama evresinin ilk basamağı olup, çocuğun kalemi avuç içinde tutarak kâğıt üzerinde gelişigüzel ve geniş kol hareketleriyle yaptığı düzensiz çizimlerdir.
Kontrollü KaralamalarÇocuğun motor koordinasyonunun gelişmesiyle birlikte kol hareketleri ile kâğıt üzerindeki çizgiler arasındaki ilişkiyi fark ederek yaptığı daha düzenli çizimlerdir.
İsimlendirilen KaralamalarÇocuğun yaptığı karalamalara, çizim bittikten sonra bir nesne veya kişi adı vermesiyle karakterize olan, kinestetik düşünceden yaratıcı düşünceye geçiş basamağıdır.
Düzlem ÖzelliğiÇocuk resimlerinde derinlik ve perspektif olmadığı için nesnelerin kâğıt yüzeyine yatırılarak veya kuşbakışı düzleştirilerek çizilmesi özelliğidir.
Tamamlama ÖzelliğiÇocuğun nesneleri gördüğü gibi değil, bildiği tüm detaylarıyla çizmesi durumudur; örneğin toprağın altındaki ağaç köklerini de resme dahil etmesi gibi.
Boy Hiyerarşisi ÖzelliğiÇocuğun resimlerinde kendisi için duygusal önem taşıyan, sevdiği veya korktuğu figürleri abartılı şekilde büyük, önemsizleri ise küçük çizmesi özelliğidir.
Saydamlık ÖzelliğiRöntgen (X-ray) resim olarak da bilinen, bir mekânın veya nesnenin içindeki görünmeyen kısımların sanki dışarıdan görünüyormuş gibi şeffaf çizilmesi durumudur.
Mandala ÇizimiKaralama evresinde görülen, daire içinde çapraz çizgilerle bölünen temel diyagramdır; ilerleyen yaşlarda insan figürü çiziminde önemli bir referans oluşturur.
Biliş-Öncesi DüşünmeSanat etkinliklerinde formların doğuşu sürecinde, bilinçli bilme veya anımsama devreye girmeden önce rol oynayan temel sanatsal düşünme sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Benmerkezci Konuşma Oranları

Çocukların kendi kendilerine yaptıkları ve iletişim amacı taşımayan benmerkezci konuşmalarının toplam konuşmalarına oranı %35 ile %60 arasında değişmektedir. Bu konuşmalar çocukların bir görevi anlamadıklarında veya uyum sağlamaya çalıştıklarında artış gösterir.

15 Aylık Çocuğun Sanatsal Becerileri

15 aylık bir çocuk, bazı küçük nesneleri tutabilir ancak kontrolsüz devinimsel hareketler sergiler. Bu dönemde kalın uçlu tahta kalemler ve 50x70 boyutundaki büyük kâğıtlar kullanılarak kâğıt üzerine belirsiz nokta vuruşlar yapması sağlanır.

18 Aylık Çocuğun Çizim Özellikleri

18 aylık dönemde kaba motor hareketleri aktifleşir. Çocuk tahta kalemini avuç içinde tutarak yatay ve dikey çizgiler çizebilir, küpleri üst üste koyabilir ve yoğurma maddeleriyle uğraşmaktan büyük zevk almaya başlar.

2-3 Yaş Grubu Sanatsal Becerileri

Bu yaş grubunda çocuklar parmaklarını kullanabilir, dikey, daire ve artı şekillerini çizebilirler. Renk kullanımında sınırsız bir özgürlük ve duygusallık hakimdir; çizim süreleri ise oldukça kısadır ve odaklanma güçlüğü yaşarlar.

3-4 Yaş Grubu ve İkonografik Dönem

3-4 yaşlarında omuzdan hareketli kol gücü yerini ince motor parmak hareketlerine bırakır. Çocuk kalemi üç parmağıyla tutabilir; daire, çarpı ve baklava dilimi çizebilir. Üç yaşın sonuna doğru ilk simgeler ve ikonik çizimler ortaya çıkar.

4-5 Yaş Grubu Çöp Adam Çizimleri

Bu yaşta sözel ifade ve sorgulama becerisi gelişir. Çocuklar kare çizebilir, makasla kâğıt kesip yapıştırabilir. Çevredeki varlıkların ilk şemalarını çizerler ve bu şemalar genellikle insan figürünü temsil eden çöp adamlardan oluşur.

5-6 Yaş Grubu ve Renk Algısı

5-6 yaşındaki çocuklar daire, üçgen, kare ve çapraz şekilleri dengeli çizebilirler. Alfabedeki büyük harflerin çoğunu çizebilir ve adlarını yazabilirler. Bu dönemde turuncu, yeşil ve mor gibi ara renklerin tamamını tanıyıp ayırt edebilirler.

Viktor Lowenfeld'in Çizgisel Gelişim Sınıflandırması

Lowenfeld, çocukların çizgisel gelişimini beş evreye ayırmıştır: Karalama (2-4 yaş), Şema Öncesi (4-7 yaş), Şematik (7-9 yaş), Gerçekçilik (9-11 yaş) ve Sahte/Görünürde Doğalcılık (11-13 yaş) evreleridir.

Vygotsky (1971) ve Sanat Kuramı

Lev Vygotsky, 1971 yılındaki çalışmalarında sanat ile düşünmenin sadece birbirine sıkı sıkıya bağlı olmadığını savunmamıştır. Aynı zamanda sanatın, bireyin düşünme şeklini ve bilişsel yapısını da kökten değiştirebileceğini ileri sürmüştür.

Arnheim (2007) ve Sezgisel Düşünce

Rudolf Arnheim, 2007 yılında yayımlanan çalışmasında sezgisel düşünceyi tanımlamıştır. Ona göre sezgi, bir araca bağımlı olmadan ve mantıksal bir ön hazırlığa girmeden ortaya çıkan anlık parlak düşünceler ve dolaysız kavrayışlardır.

Pablo Picasso'nun Çocuk Sanatı Görüşü

Dünyaca ünlü ressam Pablo Picasso, çocukların sanatsal yaratıcılığı ve doğallığı üzerine önemli bir tespitte bulunmuştur. Picasso, 'Bütün çocukların birer sanatçı olduğunu' belirterek onların içten ve naif yönlerini vurgulamıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Viktor Lowenfeld'in gelişim evrelerinden Karalama (2-4 yaş) ve Şema Öncesi (4-7 yaş) evrelerinin yaş aralıklarını ve temel özelliklerini mutlaka ezberleyin; sınavda doğrudan soru olarak çıkmaktadır.
  • Linderman'ın karalama evresi alt basamaklarını (İsimsiz, Kontrollü, İsimlendirilen) sırasıyla bilin; özellikle 'İsimlendirilen Karalamalar'ın yaratıcı düşünceye geçiş aşaması olduğunu unutmayın.
  • Çocuk resimlerinin karakteristik özelliklerini (Düzlem, Tamamlama, Boy Hiyerarşisi, Saydamlık) tanımları ve örnekleriyle eşleştirerek çalışın; sınavda senaryo üzerinden sorulma ihtimali çok yüksektir.
  • Rae Hirsh'in (2004) yaş gruplarına göre hareket evreleri ile Piaget'in bilişsel gelişim dönemlerinin yaş aralıklarını birbirine karıştırmamaya dikkat edin.
  • Çocuklarda ilk simgelerin ve ikonik çizimlerin 3-4 yaş civarında ortaya çıktığını, taban çizgisinin (yer çizgisi) ise 7 yaşında çizilmeye başlandığını kritik birer bilgi olarak aklınızda tutun.
  • Sanat eğitiminde asıl odağın 'ürün' değil 'süreç' olduğunu, yetişkin müdahalesinin çocuğun doğal artistik gelişimine zarar verdiğini savunan kuramsal yaklaşımı iyi kavrayın.