Ünite 7: Boğulmalarda İlkyardım ve Hasta/Yaralı Taşıma

Dünya Sağlık Örgütü Küresel Boğulma Raporu

Dünya Sağlık Örgütü'nün raporuna göre her yıl dünyada 400 bine yakın kişi boğularak yaşamını yitirmektedir. Boğulmaların yüzde 90'ından fazlası Bangladeş, Çin, Hindistan ve Vietnam gibi düşük ve orta gelirli coğrafyalarda meydana gelmektedir.

Çocuklarda Boğulma İstatistikleri

Küresel ölçekte boğularak ölenlerin en büyük kesimini 1-4 yaş ve sonrasında 5-9 yaş arası çocuklar oluşturmaktadır. Örneğin Bangladeş'teki 1-4 yaş arası çocuk ölümlerinin yüzde 43 gibi büyük bir oranı doğrudan boğulmalardan kaynaklanmaktadır.

Türkiye'de Boğulma Vakaları

Türkiye'deki bozulma tablosu dünya geneline kıyasla ilk onda yer almasa da, TÜİK raporlarına göre bilinçsizlik nedeniyle ülkemizde her yıl ortalama 643 kişi boğularak can vermekte ve bu vakaların önemli bir kısmını suda boğulmalar oluşturmaktadır.

TÜİK ve Trafik Kazaları Verileri

Ülkemizde kazaya bağlı ölümlerde ilk sırada trafik kazaları yer almaktadır. Trafik kazalarındaki ölümlerin bir kısmı doğrudan çarpışma anında gerçekleşirken, bir kısmı da olay yerine gelen kişilerin bilinçsiz ve yanlış müdahaleleri sonucunda ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kavramlar

BoğulmaNefes alma ve verme işleminin herhangi bir nedenle sona ermesiyle bedene oksijen alımının ve karbondioksit verilmesinin durmasıdır. Oksijen yetersizliği nedeniyle en hassas organ olan beyinde 3-5 dakika içinde geri dönüşümsüz beyin ölümü süreci başlar.

Suda BoğulmaHerhangi bir sıvının hava yollarından geçerek alveollerin oksijen ve karbondioksit alışverişini bozması durumudur. Örnek vermek gerekirse, denizde yüzerken kramp girerek suya batan bir kişinin soluk borusuna su kaçması sonucu birincil solunum yetersizliği gelişmesidir.

LaringospazmSuya batma anında ağız ve larinkse sıvı girmesiyle birlikte ses tellerinin refleks olarak solunum yolu girişini kapatmasıdır. Bu evrede kişi istense de nefes alamaz ve bolca su yutar.

HipoksiVücut dokularına ve hücrelerine yeterli miktarda oksijen gidememesi durumudur. Örneğin, suda boğulma veya hava yolu tıkanıklığı yaşayan bireylerde oksijen depolarının tükenmesiyle ortaya çıkan hücresel oksijensizliktir.

HiperkapniMetabolizma sonucu oluşan karbondioksitin vücuttan atılamaması nedeniyle kanda ve dokularda birikmesidir. Suda boğulma fizyolojisinde laringospazm nedeniyle CO2 atılamaz ve solunum merkezini uyarır.

AsidozDokuların oksijen kullanamaması ve karbondioksitin aşırı birikmesi sonucunda vücut sıvılarının asit baz dengesinin bozularak asidik hale gelmesidir. Vücut hücreleri için öldürücü bir tablodur.

BradikardiKalp atım hızının normal değerlerin altına düşerek yavaşlamasıdır. Suda boğulma sürecinde derin hipoksi ve asidozun etkisiyle kalp ritmi yavaşlar ve nihayetinde kalp durması gerçekleşir.

AsfiksiOksijensizlik veya boğulma anlamına gelen, dokulara yeterli oksijen gitmemesi durumunun düzeltilememesi neticesinde ölümle sonuçlanan genel tablodur.

TriajFransızca ayırt etmek ve sınıflandırmak anlamına gelen, çok sayıda yaralının olduğu olay yerlerinde hangi hastaya veya yaralıya öncelikli müdahale edileceğini ya da kimin önce nakledileceğini belirleme sistemidir.

Rentek ManevrasıTrafik kazası geçirmiş ve araç içinde sıkışan bir yaralıyı, omuriliğine ve baş-boyun eksenine zarar vermeden güvenli bir şekilde araçtan dışarı çıkarma tekniğidir. Örnek olarak, patlama riski taşıyan bir araçtan bilinci kapalı sürücünün bu teknikle çıkarılması gösterilebilir.

Altın BeşikBilinci açık ve ilkyardımcıya yardım edebilecek durumda olan hafif yaralıların iki, üç veya dört ilkyardımcının ellerini birbirinin bileklerinden kavraması suretiyle oluşturdukları oturarak taşıma yöntemidir.

Kaşık TekniğiOmurga zedelenmesi şüphesi olan bir yaralıya sadece tek bir taraftan ulaşılabildiği durumlarda, üç ilkyardımcının kepçe benzeri bir hareketle yaralıyı sarsmadan kaldırıp taşımasını sağlayan yöntemdir.

Köprü TekniğiDört ilkyardımcının yaralının her iki yanından bacaklarını açarak hafif çömelmiş pozisyonda durması ve baş, boyun, omurga eksenini bozmadan yaralıyı aynı anda kaldırıp altına sedye sürülmesini sağlayan taşıma tekniğidir.

İtfaiyeci Tekniği (Omuzda Taşıma)Bilinci kapalı yaralıları taşımak için kullanılan, ilkyardımcının yaralının gövdesini omzuna yaslayarak taşıdığı ve bu sırada bir elinin boşta kalması sayesinde kapı açma avantajı sağlayan güçlü bir taşıma yöntemidir.

Bak-Dinle-HissetKazazedenin solunum yapıp yapmadığını anlamak amacıyla ilkyardımcının kulağını hastanın ağzına yaklaştırarak nefesini hissetmesi, göğüs hareketlerini gözlemesi ve soluk sesini dinlemesi suretiyle en az 10 saniye uyguladığı değerlendirme yöntemidir.

Baş-Çene PozisyonuBilinç kapalı hastalarda dil kökünün soluk borusunu tıkamasını önlemek amacıyla bir elin alna konulup başın geriye itilmesi, diğer elin iki parmağının çene kemiğinin altına yerleştirilerek çenenin yukarı ve öne doğru kaldırılması işlemidir.

HipotermiVücut sıcaklığının normal değerlerin altına düşerek tehlikeli seviyelere gerilemesidir. Özellikle suda boğulan kişilerin sudan çıkarıldıktan sonra vücut ısılarının düşmesini engellemek için üzerleri örtülmeli ve ıslak giysileri çıkarılmalıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Geçici Sedye Oluşturma Yöntemi

Olay yerinde hazır sedye bulunmadığı durumlarda tek bir battaniye yere serilip kenarları rulo yapılarak kısa mesafeli taşımalar yapılabilir. Alternatif olarak bir battaniye ve iki sağlam tahta çubuk kullanılarak pratik geçici sedyeler imal edilebilir.

Suda Boğulmada Kurtarıcı Soluk Uygulaması

Genel temel yaşam desteği kurallarından farklı olarak, suda boğulma vakalarında oksijen depolarının tükenmiş olması nedeniyle temel yaşam desteği uygulamasına kalp masajıyla değil, solunumla (2 kurtarıcı soluk verilerek) başlanması hayati önem taşır.

Soğuk Suda Boğulma ve Beyin Direnci

Soğuk sularda boğulma vakalarında düşük su sıcaklığı nedeniyle vücut metabolizması ve oksijen tüketimi yavaşlar; bu durum beyin hipoksisinin etkilerini geciktirerek kazazedelerin hayata döndürülme ve iyileşme şansını artırır.

Triaj Değerlendirme Süre Sınırı

Çok sayıda yaralının ve kısıtlı kaynağın bulunduğu afet veya toplu kaza olaylarında uygulanan triaj sürecinde, hastaların durumunu hızlıca sınıflandırmak için her bir yaralıya ayrılan değerlendirme süresi 1 dakikayı kesinlikle aşmamalıdır.

Triaj Renk Kodları ve Anlamları

Acil sağlık hizmetlerinde ve saha triajında yaralılara durumlarının ciddiyetine göre renk kodları verilir. Buna göre Kırmızı kod acil ve öncelikli grubu, Sarı kod orta derece tehlikedekileri, Yeşil kod acil olmayanları, Siyah kod ise hayatını kaybetmiş veya kurtarılamayacak durumdaki kişileri temsil eder.

Rentek Manevrasının Temel Amacı

Trafik kazası sonrasında devrilme, yanma veya patlama tehlikesi bulunan araçlardaki kazazedeleri, omurilik ve boyun zedelenmelerine yol açmadan, baş-boyun-gövde eksenini bozmadan güvenli bir alana çıkarma işlemine Rentek manevrası adı verilir.

Beyin Oksijensizlik Dayanıklılık Sınırı

İnsan vücudunda oksijensizliğe en az dayanan organ beyindir. Herhangi bir boğulma, kalp durması veya solunum kesilmesi durumunda beyne gelen kan akımı 3-5 dakika içinde tekrar sağlanmazsa geri dönüşümsüz beyin ölümü gerçekleşir.

Suda Boğulan Kişiye Arkadan Yaklaşma Kuralı

Suda can çekişen veya panik halindeki boğulan bir kişiye önden yaklaşmak son derece tehlikelidir çünkü kazazede yardım edeni algılayamayarak ona sarılabilir ve ilkyardımcının da boğulmasına neden olabilir; en güvenli yöntem arkadan yaklaşarak çene altından tutarak çekmektir.

Sınavda Dikkat Et

Suda boğulma vakalarında temel yaşam desteğine kalp masajıyla değil, solunumla (2 kurtarıcı soluk) başlandığını kesinlikle unutmayın; sınavda bu soru sıkça sorulur.
Beynin oksijensizliğe dayanıklılık sınırının 3-5 dakika olduğunu ve bu sürede müdahale edilmezse geri dönüşümsüz beyin ölümü gerçekleşeceğini iyi ezberleyin.
Suda boğulan bir kişiye asla su kusturma veya akciğerdeki suyu çıkarma amacıyla ters çevirme manevralarının yapılmadığına dikkat edin.
Rentek manevrasının kaza geçiren yaralıyı omuriliğe zarar vermeden araçtan çıkarma amacıyla uygulandığını ve ön şartının araçta patlama/yanma riski veya solunum durması olması gerektiğini unutmayın.
Triaj değerlendirmesinde her bir yaralı için ayrılan sürenin en fazla 1 dakika olduğunu ve değerlendirme sırasının solunum, dolaşım, bilinç şeklinde gittiğini gözden kaçırmayın.
Hasta veya yaralı taşınmasında ilkyardımcının kendi güvenliğini ön planda tutması ve kalkarken gücü uzun bel kaslarına değil kalça kaslarına vermesi gerektiği kuralını unutmayın.
Sedye ile taşımalarda hastanın başının daima gidiş yönünde olması ve sedyenin yatay konumda taşınması gerektiğini sınavda karıştırmayın.