Ünite 6: Zehirlenmelerde İlkyardım

Paraselsus ve Doz Kavramı (1493-1541)

Tarih boyunca toksikoloji alanına yön veren önemli isimlerden biri olan Paraselsus, 'Tüm maddeler zehirdir, ilacı zehirden ayıran dozudur' diyerek tıp tarihine doz kavramını kazandırmıştır. Bu ilke, tedavi amacıyla kullanılan ilaçların dahi yüksek miktarda alındığında nasıl ölümcül bir zehre dönüşebileceğini açıklamaktadır.

114 UZEM (Ulusal Zehir Danışma Merkezi)

Türkiye genelinde zehirlenme vakalarında hızlı ve doğru bilgi akışını sağlamak amacıyla kurulan 114 UZEM, ilkyardımcıların ve sağlık ekiplerinin zehir türü ve müdahale prosedürleri hakkında anında destek alabileceği 7 gün 24 saat aktif olan ulusal danışma merkezidir.

Karbonmonoksit Zehirlenmelerinin Hemoglobine Etkisi

Soba, şofben ve egzoz gazlarından yayılan renksiz ve kokusuz karbonmonoksit gazı, kanda oksijen taşıyan hemoglobine normal oksijenden 200 ile 220 kat daha fazla bir oranla bağlanır. Bu durum hücrelerin aniden oksijensiz kalmasına (hipoksiye) ve kısa sürede koma ile ölüme yol açar.

5 Yaş Altı Çocuklarda İlaç ve Kimyasal Zehirlenme İstatistikleri

Yapılan araştırmalar ve istatistikler, tüm zehirlenme olgularının yaklaşık %40 kadarının ilaç zehirlenmeleri olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca ev kazası niteliğindeki kimyasal madde ve ilaç zehirlenmelerinin en büyük kısmı merka duygusuyla evdeki maddeleri ağza götüren 5 yaş altı çocuklarda görülmektedir.

Anahtar Kavramlar

ZehirVücuda girdikten sonra bölgesel veya genel hasar oluşturarak ölüme kadar varabilecek ciddi sağlık sorunlarına neden olan fiziksel, organik veya kimyasal maddelerdir. Örnek olarak karbonmonoksit gazı, tarım ilaçları ve zehirli mantarlar gösterilebilir.

ZehirlenmeZehirleyici maddenin vücuda girmesiyle birlikte vücut fonksiyonlarının ve metabolizmanın bozulması olayına denir. Tahmin edilemeyen kazalar, intihar amaçlı girişimler veya yanlış besin tüketimi sonucunda ortaya çıkabilir.

ToksikolojiZehirleri, zehirli maddelerin kaynaklarını, kimyasal özelliklerini, canlı organizmalar üzerindeki etkilerini ve bunlara karşı tedavi yöntemlerini inceleyen bilim dalıdır. Zehirlenme vakalarının anlaşılmasında temel bir disiplindir.

Toksidrom (Toksik Sendrom)Zehrin bedene girmesiyle birlikte bu maddeye karşı vücutta oluşan değişikliklerin ve bunların gözlenmesi sonucu ortaya çıkan bulgu ve semptomların toplamıdır. Hastanın klinik tablosunun sınıflandırılmasında kullanılır.

KarbonmonoksitEvde soba, şofben veya kombilerin tam yakılamaması sonucunda ortaya çıkan; renksiz, kokusuz, havadan hafif ve tatsız olan zehirli bir gazdır. Kanda hemoglobine oksijenden 200-220 kat daha hızlı bağlanarak hücreleri hipoksiye (oksijensizliğe) sokar.

Gıda ZehirlenmesiBozuk besinlerin, uygunsuz şartlarda saklanan gıdaların veya içinde patojen mikroorganizmalar ile bunların toksinlerini barındıran yiyeceklerin tüketilmesinden sonra ortaya çıkan sindirim sistemi zehirlenmesidir. En sık bulantı, kusma ve ishal ile kendini gösterir.

Koruma, Bildirme, Kurtarma (KBK)Zehirlenmeler dahil tüm acil durumlarda izlenmesi gereken temel ilkyardım basamaklarıdır. Önce olay yeri güvenliği sağlanır (koruma), ardından 112 aranarak durum bildirilir (bildirme) ve hızlı ancak sakin müdahalelerle kurtarma gerçekleştirilir.

Koma PozisyonuBilinci kapalı ancak solunumu ve dolaşımı yerinde olan hastaların kusmuk veya dilin geriye kaçarak solunum yolunu tıkamasını önlemek amacıyla yan yatırılarak uygulanan hayat kurtarıcı pozisyondur.

SolaninYeşillenmiş ve filizlenmiş patateslerde doğal olarak bulunan, gıdalarda biyolojik tehlikeler sınıfına giren ve sindirim yoluyla zehirlenmelere yol açabilen doğal bir zehirli kimyasal maddedir.

Korozif MaddeAsit veya bazik özellik taşıyan, temas ettiği dokularda ve sindirim kanalında yakıcı, tahrip edici ve derin yaralar oluşturan sıvı kimyasal maddelerdir. Bu tür zehirlenmelerde hasta kesinlikle kusturulmamalıdır.

Anjiyotoksik / Kardiyotoksik EtkiBazı hayvan zehirlerinin (örneğin yılan veya akrep zehirleri) doğrudan kalp ve damar sistemi üzerinde yıkıcı, ritim bozukluğu yaratıcı ve dolaşımı çökertecek nitelikte gösterdiği zehirli etkilerdir.

Anafilaktik ŞokÖzellikle arı sokmaları, bazı ilaçlar veya alerjen maddelerin bedene girmesiyle tüm sistemleri etkileyen, tansiyonun ani düşmesine ve solunumun durmasına yol açabilen ölümcül alerjik reaksiyon tablosudur.

Elastik Bandaj UygulamasıYılan veya akrep sokmalarında zehrin kana karışmasını geciktirmek amacıyla ısırılan yerin hemen üzerinden arteriyel akımı engellemeyecek, sadece yzeysel venöz ve lenfatik akımı kesecek sıkılıkta yapılan sargı işlemidir.

BotulismusÖzellikle ev yapımı uygunsuz konservelerde üreyen bakterilerin oluşturduğu toksinler nedeniyle gelişen, sinir sistemini felç edici özellikleri bulunan ağır bir gıda zehirlenmesi türüdür.

Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM)Zehirlenme vakalarında ilkyardımcılara ve sağlık personeline 7/24 rehberlik eden, zehirli maddeler ve müdahale yöntemleri hakkında bilgi sağlayan '114' nolu acil danışma hattıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Köpek ve Kedi Isırıklarının Enfeksiyon Oranları

Hayvan ısırıkları üzerine yapılan çalışmalarda, tüm ısırık vakalarının yaklaşık %90'ının köpekler, %8'inin kediler ve kalan %2'sinin kemirgenler tarafından gerçekleştirildiği saptanmıştır. Köpek ısırıkları ezilme tarzında olup ortalama 24 saatte, kedi ısırıkları ise ince dişleri nedeniyle delici tarzda olup ortalama 12 saatte enfeksiyon geliştirmeye başlar.

Türkiye'deki Zehirli Yılan Türleri ve Engerek Gerçeği

Dünya genelinde bilinen 2500 yılan türünün yaklaşık üçte biri zehirlidir. Türkiye, Avrupa ve Ortadoğu coğrafyası içerisinde zehirli yılan türleri bakımından oldukça fakir bir bölgedir ve ülkemizde bulunan zehirli yılanların neredeyse tamamı engerek yılanı türlerindendir.

Türkiye'de Akrep Sokmalarının Coğrafi Dağılımı

Türkiye'de akrep sokması vakaları ve buna bağlı klinik tablolar özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde ve yaz aylarında sıklıkla görülmektedir. Akrep zehirlerinin çoğu doğrudan ölümcül olmasa da, 10 yaş altı çocuklar ve 65 yaş üstü yaşlılarda solunum ve dolaşım durmasına yol açarak ölümcül sonuçlar doğurabilmektedir.

Karadul Örümceği ve Diş İzi Belirtisi

Türkiye'de yaşayan yaklaşık 600 örümcek türünden 39'u zehirli kategoriye girmektedir. Bunlar arasında en sık zehirlenmeye sebep olan Karadul örümceği, gri-kahverengi tonlarında yuvarlak karınlı bir türdür; ısırıldığı anda iğne batması gibi keskin bir acı verir ve deride 2 küçük diş izi ile şiddetli karın ağrısı bırakır.

Türkiye'deki Örümcek Çeşitliliği İstatistiği

Dünya genelinde bilinen örümcek türlerinin sayısı 40.000'den fazladır. Türkiye doğasında ise yaklaşık 600 civarında örümcek türü yaşamını sürdürmekte olup, bunlardan yalnızca 39 tür bilimsel olarak zehirli örümcek kategorisinde sınıflandırılmaktadır.

Şofben ve Tüp Hortumu Uzunluğu Standardı

Ev içi kazaları ve şofben zehirlenmelerini önlemek için geliştirilen güvenlik standartlarına göre, banyolar içeriden kilitlenmemeli, şofben iyi çeken bir bacaya bağlanmalı ve şofben ile tüp arasındaki bağlantı hortumu kesinlikle 125 cm'den uzun olmamalıdır.

Denizkestanesi Batmalarında Sıcak Su Tedavisi

Denizkestanesi dikeninin batmasıyla oluşan zehirlenmelerde ve dikenlerin deride kalması durumunda, etkilenen deri bölgesi 30-60 dakika boyunca kişinin dayanabileceği sıcaklıktaki suda tutulmalıdır. Bu sıcak su uygulaması hem zehrin etkisini azaltır hem de dikenin yapısını bozarak deriden sıyrılarak çıkarılmasını kolaylaştırır.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda asit, bazik korozif maddeler veya petrol ürünleri içilen sindirim zehirlenmelerinde hastanın kesinlikle kusturulmaması gerektiği bilgisi çok sık sorulur; kusturma yemek borusunu tekrar yakar.
Karbonmonoksit gazının renksiz, kokusuz, havadan hafif ve tatsız bir gaz olduğu ve hemoglobine oksijenden 200-220 kat daha hızlı bağlandığı bilgisi kritik bir sınav detaydır.
Yılan ve akrep sokmalarında yara üzerine kesi atılması veya ağızla emme işleminin kesinlikle yapılmadığını, bunun yerine elastik bandaj kullanıldığını unutmayın.
Şofben kazalarında banyonun içeriden kilitlenmemesi gerektiği ve şofben ile tüp arasındaki hortum uzunluğunun en fazla 125 cm olması gerektiği kuralına dikkat edin.
Arı sokmalarında bal arısının iğnesini zehir kesesiyle birlikte bırakarak öldüğünü, iğnenin ise parmakla sıkılmadan sert bir kartla kazınarak çıkarılması gerektiğini karıştırmayın.
Zehirlenmelerde temel ilkyardım uygulamalarının Koruma, Bildirme, Kurtarma (KBK) olduğunu ve UZEM numarasının 114 olduğunu mutlaka aklınızda tutun.
Kedi ve köpek ısırıklarında enfeksiyon gelişim sürelerinin farklı olduğunu (köpekte ortalama 24 saat, kedide ortalama 12 saat) soru çözerken göz önünde bulundurun.