İnfografik
← Ünite 2
Felsefe

Ünite 2: Epistemoloji

Epistemoloji - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 48
Platon'un Theaetetos Diyaloğu
İlk kez Platon’un Theaetetos adlı diyalogunda öne sürülen 'gerekçelendirilmiş doğru inanç' tanımı, epistemoloji tarihinde bilginin standart tanımı olarak kabul edilmiş ve üç unsurlu bilgi anlayışına zemin hazırlamıştır.
Hegel'in Tinin Fenomenolojisi
Alman filozofu Hegel, Tinin Fenomenolojisi adlı eserinin girişinde epistemolojinin konusunu bilincin daha yüksek bilinç durumlarına ilerleyişi olarak tanımlamış ve bilgiyi tarihsel/sosyal temele oturtmuştur.
Skolastik Doğruluk Formülasyonu
Orta Çağ Skolastik felsefesinde mütekabiliyetçi doğruluk anlayışı 'veritas est adaequatio rei et intellectus' (doğruluk şey ile zihnin uygunluğudur) latince formülüyle ifade edilmiştir.
William James ve John Dewey'in Pragmatizmi
19. ve 20. yüzyıllarda William James (1842-1910) ve John Dewey gibi pragmatist filozoflar, doğruluğun özünü yararlılıkta ve eylemleri başarılı kılma gücünde aramışlardır.

Anahtar Kavramlar

Gerekçelendirilmiş Doğru İnançPlaton’un Theaetetos diyalogunda öne sürülen standart bilgi tanımıdır. Buna göre bilginin var olması için öznenin inanç koşulunu, doğruluk koşulunu ve sağlam gerekçelere dayanma (haklılandırma) koşulunu aynı anda sağlaması gerekir.
İçselcilikÖznenin doğru bir önermeye beslediği inancın haklılandırılmasının, dış bir yardım almadan yalnızca öznenin kendi içsel zihinsel süreçleri ve bilinç halleriyle gerçekleştiğini savunan epistemolojik görüştür. Özne, içebakış veya düşünüm yoluyla delillerine karar verir.
Temelcilikİçselciliğin bir versiyonu olup, bilginin yapısını bir piramide benzetir. Doğru inançları bilgiye dönüştüren delillerin başka inançlara ihtiyaç duymayan, kendi kendini haklılandıran 'temel inançlar' üzerine kurulduğunu savunur.
BağdaşımcılıkTemel-üstyapı ayrımını reddeden içselci bir yaklaşımdır. Bir inancın haklılandırılması ve bilgi statüsü kazanmasının, öznenin tüm inanç sistemi ve diğer bilgileriyle arasındaki tutarlılık ve bağdaşım ilişkisine bağlı olduğunu ileri sürer.
Dışsalcılıkİnancın haklılandırılmasında öznenin içsel mekanizmalarının yetersiz olduğunu, inancı haklı çıkaran faktörlerin (güvenilirlik, olasılık değeri vb.) bilen öznenin dışından geldiğini savunan haklılandırma teorisidir.
DiyalektikHegel’de düşüncenin ilerleme yasasıdır; tez, antitez ve sentez aşamalarından oluşur. Bir düşüncenin çelişki yaratması sonucunda tez ve antitezin doğrularını birleştiren sentezde aşılmasıyla kısmi hakikatlerden mutlak bilgiye ulaşılır.
Mütekabiliyetçi (Uygunluk) Doğruluk Teorisiİlk kez Platon tarafından ortaya atılan, bir önermenin dile getirdiği bilginin dış dünyadaki karşılık gelen olay veya olguyla uyuşması ve aynı yapıya sahip olması durumunda doğru olacağını savunan teoridir. Örnek: 'Kar beyazdır' önermesinin kar olgusuyla uyuşması.
ApaçıklıkDescartes ve Spinoza tarafından geliştirilen, doğruluğun inancın kendi iç özelliklerinden bilindiğini savunan ölçüttür. Zihne dolaysız sunulan açıklık ve başka her şeyden farklı olan seçiklik özelliklerini kapsar.
Pragmatist Doğruluk AnlayışıWilliam James ve John Dewey tarafından savunulan, bir inanç ya da önermenin doğruluğunu onun yararlılığı ile özdeşleştiren kuramdır. Buna göre eylemi başarılı kılan ve amaca ulaştıran bilgi doğrudur.
A priori BilgiDeneyime dayanmayan, deneyimden tamamen bağımsız olarak akılsal ve mantıksal analizle (analitik önermelerle) bilinen bilgidir. Örnek: 'Tüm babalar erkektir' önermesi.
A posteriori BilgiDeneyim yoluyla, duyusal gözlem ve ampirik araştırmalar sonucunda (sentetik önermelerle) kazanılan bilgidir. Örnek: 'Isıtılan metaller genleşir' önermesi.
Tanışıklık Yoluyla BilgiBertrand Russell’ın sınıflandırmasında doğrudan duyusal algıya, zihin içeriklerine veya soyut tümellere dayanan, nesne ve olguların bilgilenme biçimidir.
Metodolojik KuşkuculukKuşkuyu kesin ve şüphe edilmez bilgiye ulaşmak için bir araç olarak kullanan yaklaşımı ifade eder; en ünlü uygulayıcısı Descartes’tır.
Epistemolojik Realizmİnsandan bağımsız bir dış gerçekliğin var olduğunu ve aklın bu dış gerçekliği olduğu gibi bilebileceğini, bilgiye bir sınır çizilemeyeceğini savunan olumlu epistemolojik görüştür.
Transandantal İdealizmImmanuel Kant’ın epistemolojik devrimidir. İnsanın bildiği şeyin nesnenin kendisi değil, zihnin a priori kategori ve kavramlarıyla inşa ettiği fenomenler olduğunu savunan felsefi görüştür.

Diğer Önemli Bilgiler

Bertrand Russell'ın Bilgi Sınıflaması

20. yüzyılın önemli düşünürlerinden Bertrand Russell, Felsefe Meseleleri adlı eserinde bilgiyi 'betimleme yoluyla bilgi' (önermelerin bilgisi) ve 'tanışıklık yoluyla bilgi' (nesnelerin bilgisi) olarak ikiye ayırmıştır.

Antik Yunan Kuşkucuları

Kuşkuculuğu felsefi bir öğreti olarak sistemleştiren ilk isim MÖ 360-271 yılları arasında yaşayan Yunanlı Pyrrhon'dur; onu Timon, Aenesidemos ve Sextus Empirikos gibi isimler izlemiştir.

Protagoras ve İnsan-Ölçek Kuramı

MÖ 5. yüzyılda yaşayan gezgin Sofist Protagoras (490-420), ünlü insan-ölçek kuramında 'insanın her şeyin ölçüsü olduğunu' öne sürerek epistemolojik göreciliğin ve perspektivizmin temellerini atmıştır.

Descartes'ın Metodolojik Kuşkuculuğu

Modern dönemin en önemli düşünürlerinden Descartes, genel bir kuşkuculuğu değil, mutlak ve kesin bilgiye erişebilmek amacıyla kuşkuyu bir araç olarak kullanan metodolojik kuşkuculuğu benimsemiştir.

George Berkeley ve Öznel İdealizm

İçkin epistemolojik idealizmin en kusursuz temsilcisi olan George Berkeley (1685-1753), zihnin dışına çıkamayacağımızı savunarak 'var olmanın algılanmış olmak olduğunu' ileri sürmüştür.

Kant'ın Kopernik Devrimi

Immanuel Kant, epistemolojide insan zihninin nesneye uymak yerine nesnenin zihne uyması gerektiğini savunmuş ve astronomi alanındaki Kopernik devrimine atıfla kendi görüşüne transandantal idealizm adını vermiştir.

Henri Bergson'un Sezgicilik Anlayışı

Fransız filozofu Henri Bergson (1859-1941), kavramsal ve analitik bilginin gerçekliği parçalayıp statikleştirdiğini öne sürerek, gerçekliğe doğrudan temas etmenin yolunu sezgicilik olarak tanımlamıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Bilginin standart tanımı olan 'gerekçelendirilmiş doğru inanç' koşullarının (inanç, doğruluk, haklılandırma) Platon'un Theaetetos diyaloguna dayandığını mutlaka bilin.
  • İçselcilik ile dışsalcılığın haklılandırma sürecindeki rollerini karıştırmayın; içselcilik zihinsel süreçleri, dışsalcılık ise güvenilirlik gibi dışsal etkenleri baz alır.
  • Doğruluğun varlığın veya kavramın değil, yalnızca yargı veya önermenin bir özelliği olduğunu unutmayın (Sınavda çeldirici olarak sıkça sorulur).
  • A priori (deneyimden bağımsız/analitik) ve a posteriori (deneyime dayalı/sentetik) bilgi ayrımlarının özelliklerini iyi ezberleyin.
  • Immanuel Kant'ın 'Kopernik Devrimi' kavramının zihnin nesneye uyması değil, nesnenin zihnin a priori kategorilerine uyması anlamına geldiğine dikkat edin.
  • Russell’ın 'tanışıklık' (nesne/olgu) ile 'betimleme' (önerme/temsil) yoluyla bilgi ayrımının konularını karıştırmayın.
  • Descartes'ın kuşkuculuğunun genel bir septisizm değil, bilgiye ulaşmada bir araç olan 'metodolojik kuşkuculuk' olduğunu unutmayın.