Okuma Parçası
← Ünite 2

Ünite 2: Epistemoloji — Okuma Parçası

Ders kitabının ünite sonuna koyduğu ek okuma metni. Sınavda doğrudan sorulmaz; konuyu bağlamına oturtmak için.

Bilgeliğin ilk derecesinde düşünmeksizin elde edilebilecek ölçüde kendiliğinden açık kavramlar, ikincisinde duyuların tecrübesinin bildirdiği bütün şeyler, üçüncü sünde başka insanlarla konuşmanın bize öğrettiği şeyler bulunur. Dördüncü olarak buna bütün kitapları değilse de özellikle bize iyi bilgi vermeye yetili kimselerin yazdığı eserleri okumak eklenebilir, zira okuma, yazarla konuşmanın başka bir türüdür. Bugüne kadar elde edilen bütün bilginin ancak bu dört araç ile öğrenildiğini sanıyorum: Çünkü burada ilahi vahyi hesaba katmıyorum, zira o bizi basamak basamak değil, hemen bir hamlede, birden, yanılmaz bir imana yükseltiyor. Fakat ne de olsa bilgeliğe erişmek isteğiyle her devirde bu dört dereceden ölçüsüz derecede üstün ve sağlam beşinci bir derece bulmak için uğraşan büyük adamlar olmuştur: Bu da bilmeye yetili olduğumuz bütün şeylerin sebeplerini kendilerinden çıkarabileceğimiz ilk nedenleri ve gerçek ilkeleri aramaktır. İşte asıl bu iş için çalışanlara filozof adı verilmiştir. Bununla beraber, filozoflar arasında tek bir tanesini tanımıyorum ki bu emelinde başarıya erişmiş olsun. Birinci ve başlıcaları, bütün eserleri elimizde bulunan Platon’la Aristoteles’tir ve aralarında ancak şu fark vardır: Hocası Sokrates’in açtığı çığırda giden Platon, kesin ve doğru hiçbir şey bulunmadığını bütün saflığı ile itiraf etmiştir, bazı ilkeler tasarlayarak onlarla diğer şeyleri açıklamaya çalışmış ve böylece kendisince doğruya yakın, muhtemel görünen şeyleri yazmakla yetinmiştir. Halbuki Aristoteles daha az samimi davranmıştır; yirmi yıl çömezi olduğu Platon’un ilkelerinden başka ilkeleri olmadığı halde, onları açıklama tarzını büsbütün değiştirmiş ve her ne kadar bu değişik ilkeleri doğru ve emin telakki ettiğine dair hiçbir emare bulunmasa bile, yine de onların doğru ve kesin ilkeler olduğunu iddia etmiştir. Bu iki adam büyük bir zekâ sahibi oldukları gibi, yukarıda söylediğimiz dört araç ile elde edilen bilgeliğe de bolca sahiptiler, bu da onlara büyük bir otorite veriyordu. Böylece Platon ile Aristoteles’ten sonra gelenler, onların bildiğinden daha iyi bir şey aramadılar, sadece üstatların fikirlerini takip etmekte ısrar ettiler ve aralarında beliren başlıca tartışma da şu oldu: Her şeyden şüphe etmeli mi, yoksa bazı şüphe edilemez kesin şeyler var mıdır? Bu ise onları her iki yönden de acayip yanlışlara sürüklemiştir; zira şüphe taraftarı olanlar o kadar ileri gittiler ki şüpheyi günlük hayatın işlerine de karıştırarak kendilerini sevk ve idarede tedbirli olmayı dahi ihmal ediyorlardı; kesinlikte ısrar edenler de kesinliğin duyulardan geldiğini kabul ettikleri için, duyu verilerine tamamıyla inanıyorlardı, o kadar ki Epiküros astronomların gönderdiği bütün kanıtlara rağmen, güneşin göründüğünden daha büyük olmadığını söylemeye cüret ediyordu. Birçok tartışmada görülebilen eksiklerden biri de şudur ki, hakikat iddia olunan iki kanaatin ortalaması olduğuna göre, her biri ötekini çürütmeye ne kadar fazla yeltenirse hakikatten o kadar uzaklaşmış olunur. Fakat şüpheden yana fazlaca meyledenlerin hatası ardınca uzun zaman gidilmediği gibi, diğerlerinin hatası da duyuların bizi birçok noktada aldattığı anlaşılarak düzeltildi. Bununla beraber, kesinliğin duyuda değil de yalnız apaçık algılar edindiğimiz zaman anlama yetimizde (müdrike) olduğunu göstermek suretiyle bu yanlışın büsbütün önlendiğini de sanmıyorum. Sonra ilk dört bilgelik derecesiyle elde edilen bilgiden başka bir bilgimiz olmadığı sürece, hayatımızın idaresiyle ilgili şeylerde doğru gibi görünen şeylerden şüphe etmemeliyiz fakat bunları, bir kanıtın apaçıklığı ile mecbur olunduğu zaman bile fikrimizi değiştirmeyecek derecede de doğru ve kesin telakki etmemeliyiz. Kaynak: R. Descartes, Felsefenin İlkeleri (çev. M. Kara