Sesli Özet
← Ünite 5

Ünite 5: Etik — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. 1. ünitenin sesli özeti ücretsiz; bu ünitenin seslendirme metni de aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Sağduyu sahibi ortalama insan ahlaklılık üzerine düşünür ve ahlaki hayat hakkında konuşur; ancak bu düşünce ve söylemler her zaman tutarlı, argümantatif, sorgulayıcı olmayabilir ve ahlaki problemleri irdelemenin uzağında kalabilir. Buna karşılık etik düşünürü; ne yapmak, nasıl davranmak, neyin peşine düşmek, başka insanlara nasıl muamele etmek gerektiği gibi konularda genel bir rehberlik sağlamayı amaçlarken ahlaki problemleri irdeler. Etik, birtakım değerler ileri sürmekle kalmayıp gerekirse bunları yeni baştan tanımlar, ahlaklılığın ilk ilkelerini sistematik ve tutarlı bir biçimde ortaya koyar ve bu ilkeleri argümantatif olarak temellendirmeye çalışır. Etiğin temel özellikleri genelliği, kuramsal ve sistematik doğası, argümantatif yapısı ve iddialarını kanıtlayıp temellendirme çabasıdır. Bu özellikler etiğin bütününden ziyade teorik etiği karakterize eder. Yaklaşık iki bin beş yüzyıllık geçmişi olan teorik etikten farklı olarak, yirminci yüzyılın son çeyreğinde hayatın her alanında artan somut ahlaki problemlerin sonucu olarak ortaya çıkan uygulamalı etik ise münferit konularda problem çözmeyi ve vizyonu geliştirmeyi amaçlar. Teorik etik kendi içinde normatif etik ve metaetik (analitik etik) olmak üzere ikiye ayrılır. Bir felsefe disiplini olarak etik MÖ 5. yüzyılda Sokrates ve Platon gibi filozofların insan hayatının amacı ve erdemli bir hayatın niteliği üzerinde düşünmeye başlamasıyla ortaya çıkmıştır. Sofistlerin ahlaki göreciliğine karşı evrensel ahlaki değerlerin varlığını temellendirmeye çalışmışlardır. Geleneksel anlamda etik, olması gerekeni bildiren kural koyucu veya normatif bir disiplin olmuştur. Buna karşılık 20. yüzyılda Anglo-Sakson dünyada etkili olan metaetik (analitik etik) ortaya çıkmıştır. Metaetik, felsefenin yegâne görevinin dilin mantıksal analizi veya kavram çözümlemesi olduğunu öne süren analitik felsefenin etik alanındaki yaklaşımıdır. Metaetik, normatif etiğin koyduğu ahlaki yargılar üzerine konuşur, bu yargılarda geçen kavramları analiz eder. Normatif etik birinci düzeyde eylemler hakkında "Haz iyidir", "Yalan söylemek kötüdür" gibi yargılar ortaya koyarken, metaetik normatif etiği varsayarak üçüncü dereceden bir analiz faaliyeti yürütür. Normatif etik teorileri temel aldıkları konulara göre üç ana başlığa ayrılır: 'en yüksek iyi'yi alanlar (mutluluk etikleri ve yararcılık), 'doğru eylem'i alanlar (Orta Çağ dinî etiği ve Kant'ın ödev etiği) ve 'sağlam bir karakter' üzerinde yoğunlaşanlar (MacIntyre'ın erdem etiği). Teleolojik etik teorileri, ahlaki eylemin değerini belirleyen şeyin eylemin ürettiği sonuç olduğunu öne sürer; bu nedenle sonuççu etik öğretileri olarak da geçer. Temel problematiği 'en yüksek iyi' (summum bonum) problemidir. Kapsamına İlk Çağ'ın mutluluk etiği ile Yakın Çağ'ın yararcılığı girer. Mutluluk etiğinin kurucusu Sokrates, nihai amacı eudaimonia olarak tanımlamıştır. Sokrates erdemleri bilgi olarak görürken (entelektüalist etik), Platon ruhun üç parçasına (akıl, can, iştihai) dayalı erdemler geliştirmiş, Aristoteles ise erdemleri 'iki aşırı uç arasındaki doğru orta' (altın orta) olarak tanımlamıştır. Teleolojik etiğin en önemli modern temsilcisi yararcılıktır. 19. yüzyılda Jeremy Bentham tarafından ortaya konmuş, John Stuart Mill eliyle geliştirilmiştir. Yararcılık, eylemlere başka hiçbir şeyle değil, sonuçlarıyla değer biçilmesi gerektiğini savunur. Bentham, bireyci bir perspektifle 'haz kalkülü' geliştirmiş; hazzın yoğunluğunu, süresini, kesinliğini, yakınlığını, doğurganlığını ve saflığını hesaplamıştır. Ayrıca meşhur yarar ilkesiyle 'eylemin ondan etkilenen en yüksek sayıda insana en büyük mutluluk yaratması gerektiğini' savunmuştur. Mill ise Bentham'ın niceliksel hazcılığını eleştirerek niteliksel hazcılığı öne sürmüş, manevi ve entelektüel hazların üstünlüğünü savunmuştur. Ayrıca Mill, eylem yararcılığını kural yararcılığına dönüştürmüştür. Deontolojik etik, sonuçtan ziyade doğru eylem problemi üzerinde yoğunlaşır. Ahlaki eylemin doğruluğunun, eylemin sonuçlarından bağımsız olarak ahlaki ödev veya eylem kurallarını yerine getirip getirmemesiyle belirlendiğini savunur. İlk ve en iyi örneği dinî etiktir. Dini etik, doğru olanı Tanrı'nın emirlerine uygun davranmak olarak tanımlar. İnsan eksik ve kusurlu bir varlık olduğu için Tanrı'nın rehberliğine ve gönderdiği evrensel ahlak yasasına tam bir teslimiyetle itaat etmelidir. Kant'ın ödev etiği, dinî etiğin seküler versiyonunu oluşturur. Kant'a göre ahlak yasasının kaynağı dinî etikteki gibi Tanrı değil, insanın özgür aklıdır. İnsanın ödevden dolayı, yani sırf ödev olduğu için ahlak yasasına saygıyla gerçekleştirdiği eylemler ahlaki değere sahiptir. Kant, buyrukları koşullu (hipotetik) ve koşulsuz (kategorik) buyruklar olarak ikiye ayırır. Hipotetik buyruklar belirli bir amaca ulaşmak için araçsal bir mantık izlerken, kategorik buyruklar arzu edilen herhangi bir sonuçtan bağımsız olarak yerine getirilmesi gereken yükümlülükleri bildirir. Kategorik buyruğun birinci formülasyonu şöyledir: 'Öyle eylemde bulun ki eyleminin gerisindeki niyet ya da ilke herkes için geçerli evrensel bir yasa olsun!' İkinci formülasyonu iradenin evrensel yasa koyucu olmasını, üçüncü formülasyonu ise 'İnsanı, her zaman bir amaç olarak görecek şekilde eylemde bulun!' kuralını içerir. Kant'ın etiği içeriksizliği, ödev çatışmalarına çözüm getirememesi ve ahlaki özneyi sosyal bağlamından kopararak merhamet gibi duyguları göz ardı eden soyut bir benlik haline getirmesi nedeniyle eleştirilmiştir. Yirminci yüzyılda geliştirilen erdem etiği, yararcılığa ve Kantçı ödev etiğine alternatif olarak ortaya çıkmıştır. Ödev veya hukuki kavramlar yerine failin karakterine ve erdemli bir kimse olmanın önemine vurgu yapar; ahlak eğitimine ve karakter formasyonuna özel bir önem atfeder. Modern ahlaki krize Aristotelesçi gelenekten beslenen bir erdem etiğiyle cevap veren Alasdair MacIntyre, erdem etiğinde üç temel kavram öne sürer: Pratik, gelenek ve anlatı. Pratik, toplumsal olarak tesis edilmiş iş birliğine dayalı karmaşık insan faaliyetidir; her pratik bir geleneğin taşıyıcısıdır. Anlatı kavramı ise hayatın bir bütünlük olarak algılandığı zaman anlamlı olabileceğine işaret eder. Metaetik, ahlaki kavramların anlamını dil ve ahlak ilişkisi içinde analiz eden eleştirel bir disiplindir. Moral bilginin imkânı ahlaki olguların varlığına bağlıdır. Realizm ahlaki failden bağımsız moral olguların varlığını savunurken, anti-realizm dünyada olgusal karşılığı olan ahlaki olgular olmadığını öne sürer. Bilişselcilik, ahlaki yargıların nesnel moral olgularla ilgili olup doğru ya da yanlış olabileceklerini savunur. Bilişselciliğin içinde doğalcılık (indirgemeci yaklaşım) ve sezgicilik (G. E. Moore'un iyi teriminin tanımlanamaz olduğu ve sezgiyle bilindiği görüşü) yer alır. Gayrı-bilişselcilik ise etiğin bilişsel bir değeri olmadığını, ahlaki terimlerin betimsel bir anlamı bulunmadığını savunur. Gayrı-bilişselci duygucu etik (Ayer), ahlaki yargıların olguları göstermediğini, duyguları dışa vurmaya ve başkalarında etki yaratmaya yarayan ünlem ve buyruklara indirgenmesi gerektiğini öne sürer. 1970'li yıllarda teknolojinin ve modern mesleklerin sonucu olarak ortaya çıkan uygulamalı etik; kürtaj, ölüm cezası, ötenazi, biyoetik, çevre etiği gibi tikel ve tartışmalı problemleri felsefi birikimle çözmeyi amaçlar. Uygulamalı etik, bağlama ve ayrıntıya gösterilen dikkat ve tikel vaka araştırmasıyla karakterize edilir. Kürtaj tartışmasında temel çatışma, doğmamış hayatın kutsallığı (hayatın değeri ilkesi) ile kadının bedeni üzerindeki bireysel özgürlük ve özerklik hakkı arasındadır. Kürtaj karşıtları ceninin ana rahmine düştüğü andan itibaren bir kişi olduğunu savunurken, savunanlar kadının özerkliğini vurgular. Ölüm cezası (idam) konusunda karşıtlar hayatın mutlak değerine, intikam duygusunun uygar olmayışına ve masumların öldürülme riskine dikkat çekerken; savunucular etkin caydırıcılık, tasarruf ve suçlunun haklarını yitirdiği görüşüne dayanır. Ötenazide ise istemli, istemsiz, aktif ve pasif ötenazi türleri tartışılmaktadır.