Sesli Özet
← Ünite 6

Ünite 6: Siyaset Felsefesi — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. 1. ünitenin sesli özeti ücretsiz; bu ünitenin seslendirme metni de aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Siyaset felsefesi, siyaset bilimi ile konu bakımından büyük bir benzerlik sergilese de yaklaşım ve yöntem açısından ayrılır. Siyaset bilimi politik konulara 'olan' açısından yaklaşarak bilimsel yöntemleri kullanırken, siyaset felsefesi 'olması gereken' açısından yaklaşarak rasyonel ve kavramsal analiz yöntemini benimser. Platon'un ideal devletinde adaleti, herkesin hak ettiğini alması, ruhuna uygun düşen yerde bulunması ve başkalarının işlerine karışmayıp kendi işini yapması olarak tanımlaması bu felsefi sorgulamanın temellerindendir. Siyaset felsefesinin problemleri iki temel sınıflandırmaya tabi tutulur: Birincisi yerel ve evrensel problemler ayrımıdır. Antik Yunan'da polisin meşrulaştırılması, Orta Çağ'da politika ile din/Kilise ilişkisi, Yeni Çağ'da anayasal devlet ve ulus devletin temellendirilmesi yerel/çağdaş problemlere örnektir. Buna karşın 'en iyi yönetim biçimi nedir?' sorusu tüm çağlar için geçerli evrensel bir problemdir. İkinci sınıflandırma ise kavramsal problemler ile normatif problemler ayrımıdır. Kavramsal problemler; devlet, toplum, adalet, hukuk, düzen, egemenlik, eşitlik ve refah gibi kurucu yapı taşlarının analiz edilmesini kapsar. Normatif problemler ise 'En iyi yönetim biçimi nedir?', 'Sosyal adalete ulaşmak için hangi ilkeler benimsenmelidir?' gibi soruları yanıtlamak için temel ilkeleri ortaya koyup savunmayı gerektirir. Siyaset felsefesinin Platon, Aristoteles, Hobbes, Rousseau, Locke, Hegel, Mill ve Hayek gibi filozoflar tarafından ele alınan konuları bu ikili yapı üzerine kuruludur. Devlet kavramı iki şekilde tanımlanır. Birinci ve klasik tanım, devleti bir toplumdaki egemen yönetim örgütü olarak tarif eder; bu tanım seküler, teokratik, geleneksel veya modern her türlü yönetim formunu kapsar ve meşruiyet biçimleri arasında ayrım yapmaz. İkinci ve daha özel tanım ise Orta Çağ'dan sonra bireyciliğin doğuşuyla ortaya çıkan, belirli bir coğrafya üzerinde mutlak kontrole sahip seküler ve ulusal örgüte gönderme yapar. Max Weber'e göre devletin yegane özelliği, güç kullanımını otorite ile bütünleştirmiş olmasıdır. Modern devlet, sivil toplumdan ayrı olarak sosyal hayatın örgütlenmesinden sorumlu kurumlar bütünüdür. Devletin temel özelliklerinden biri, otoritesinin sınırları içinde yaşayan herkesi kuşatan coğrafi alan özelliğidir. İkinci temel özellik olan kamusallık, devletin kolektif kararlar alıp uygulaması, kamu alanı yaratması ve vergi toplamak için bürokratik kaynaklara sahip olmasıyla ilgilidir. Devletin diğer temel özellikleri hükmetme, meşruluk ve zorunlu yargı gücüdür. Hükmetme özelliği, otoritenin zorla desteklenmesini, yasaların ihlalinin cezalandırılmasını ve pozitif hukukun yaratılmasını ifade eder. Meşruluk ise Weber'in tanımıyla, devletin belli bir toprak parçasında meşru fiziki güç kullanma tekelini elinde bulundurmasını ve toplumun ortak iyisini yansıtma hakkına sahip olmasını tanımlar. Faşizm, milliyetçilik ve mutlakiyetçi devlet anlayışı üzerinden devleti neredeyse ilahlaştırır; bireylerin hayatını tamamen kontrol eden bir değerler belirleyicisi olarak görür. Muhafazakârlık ise güçlü devletten yana görünse de duyarlılığı aile, din ve gelenek gibi kurumların korunmasına yönelik olduğundan, devletin gücüne sınırlama getirir ve toplumun tamamen siyasallaştırılmasına karşı çıkar. Liberalizm, devleti kendi başına bir varlığa sahip olmayan, bireylerin hak ve hürriyetlerini korumak için var olan bir araç olarak görür. Klasik liberalizm, minimal devlet (gece bekçisi devlet) anlayışını savunurken; yeni liberalizm (refah liberalizmi) devletin özgürlüğü desteklemek ve bölüşümcü adaletten faydalanmak için pozitif bir role sahip olması gerektiğini savunur. Sosyalizm ise devleti egemen sınıfların (burjuvazinin) çıkarlarını koruyan bir baskı aygıtı olarak görür ve kapitalist devletin yıkılmasını savunur. Anarşizm, devletin varlığına büsbütün karşı çıkan tek ideolojidir. Anarşistler, insanların devlete itaat yükümlülüğü olmadığını, bunun insanın moral özerkliğine zarar verdiğini savunur. William Godwin mülkiyetin yönetimine verdiği destek ve özerkliğe verdiği zararla devleti eleştirirken; Lev Tolstoy dini/doğal hukuk, Pyotr Kropotkin ise Darwinci evrimde dayanışmayı temele alarak devletin yıkılması gerektiğini savunmuştur. Toplum sözleşmesi, kolektif düzenin bireyler arasında yapılmış iradi bir anlaşmaya dayandığını ve politik otoritenin bireylerin rızasının sonucu olduğunu savunan kavramsal modeldir. Hobbes, Spinoza, Locke, Rousseau, Kant ve Rawls gibi düşünürler bu teoriyi geliştirmiştir. Teorisyenler, insanların başlangıçta devletin olmadığı 'doğa durumu' içinde yaşadıklarını ve bir sözleşmeyle devleti tesis ettiklerini kabul ederler; buradaki doğa durumu gerçek bir tarihsel an değil, hipotetik bir tasarıdır. Thomas Hobbes, doğa durumundaki insanın bencil olduğunu, 'insanın insanın kurdu' olduğunu ve durumun mutlak bir anarşiye yol açtığını savunur. İnsanlar güvenliği sağlamak için haklarını egemen bir güce (Leviathan) devretmiştir. John Locke ise doğa durumunu daha olumlu ele alır; insanlar barış içinde yaşasa da hakları tehdit eden kişilerin varlığı devlete duyulan ihtiyacı doğurmuştur. Locke'ta devlet, doğal haklarla sınırlı bir hak ve özgürlük koruyucusudur. Jean-Jacques Rousseau, doğa durumundaki insanın iyi, özgür ve mutlu olduğunu, mülkiyet talebiyle bu durumun bozulduğunu söyler. Rousseau devleti eşitlik zemini üzerinde, bireyin haklarıyla genel iradeye tabi olduğu bir sözleşmeyle meşrulaştırır. John Rawls ise iki yüz yıl sonra politik otoriteyi güvenlik, özgürlük veya eşitlik değil, 'adalet' üzerinden meşrulaştırır. Rawls'un 'bilgisizlik örtüsü' (veil of ignorance) arkasındaki taraflar, eşit özgürlük ve fark ilkelerine (dezavantajlılara en fazla yarar) ulaşırlar. Demokrasi, Yunanca demos (halk) ve kratia (güç/yönetim) kelimelerinden türemiştir ve 'halkın, halk tarafından, halk için yönetimi' olarak tanımlanır. 'Halk tarafından yönetim' koşulu doğrudan ve katılımcı demokrasiyi, 'halk için yönetim' koşulu ise temsili demokrasiyi ifade eder. Doğrudan demokrasi (klasik demokrasi), Antik Atina'da kadınlar, köleler ve çocuklar dışındaki yurttaşların karar alma süreçlerine doğrudan katılmasıyla uygulanmıştır. Modern dünyada nüfusun fazlalığı nedeniyle doğrudan demokrasi yerine temsili demokrasi uygulanır; halk yönetim hakkını seçtiği temsilcilere devreder. Demokrasileri belirlemede iki ölçüt vardır: Kararın kim tarafından alındığı (Batı tipi liberal demokrasi) ve kararın kimin çıkarına hizmet ettiği (sosyalist rejimlerdeki halk demokrasisi). Liberal demokrasi seçimli, çoğulcu ve özgürlükleri teminat altına alan bir yapıdır. Demokrasinin temel unsurları; serbest ve adil seçimler, eşitlik ilkesi, çoğunluk kuralının çoğulculukla örtüşmesi, temel hak ve özgürlüklerin yasalarla korunması (sivil, politik, kişisel, sosyal, ekonomik haklar), hesap verebilirlik (sorumlu bürokrasi ve açık yönetim) ve rekabettir. Demokrasi hataları telafi etme imkânı, kaderini tayin hakkı ve barış içinde birlikte yaşama erdemlerine sahiptir. Siyaset felsefesinin metafiziksel boyutu, varlıkla ilgili olarak 'Gerçekten var olan nedir?' sorusuna yanıt arar. Bu bağlamda liberalizm, bireyi etik ve politik açıdan en temel gerçeklik, en yüce değer olarak alarak bireyciliği ontolojik öz yapar. Buna karşılık komünoteryanizm (cemaatçilik) ise liberalizmin atomize birey anlayışına karşı çıkarak cemaati veya topluluğu, bireysel hayata anlam yükleyen en yüksek ideal hâline getirir. Siyaset felsefesinin epistemolojik boyutu, aklın toplumsal meselelerdeki rolünü inceleyen rasyonalizm ve irrasyonalizm karşıtlığı üzerinden şekillenir. Politik rasyonalizm, toplumsal düzenin kurulmasında akla başat bir konum yükler ve evrensel mantığı savunur. Buna karşılık irrasyonalizm, aklın yerine duyguları, kültürel veya dini değerleri, gelenekleri ve mistik sezgileri ikame eder. Politik irrasyonalizmin en önemli temsilcisi muhafazakârlıktır. Muhafazakârlık soyut akıl yürütmelere ve devrimlere güvenmez; bunun yerine nesiller boyunca test edilmiş deneyimlere, geleneklere ve teamüllere dayanır. Edmund Burke ve Michael Oakeshott gibi düşünürler, beşeri eylemlerin temelinin teorik akıl değil, pratik akıl, ön yargı ve alışkanlık olduğunu savunarak tarihi derin bir amacın cisimleşmesi olarak görürler.