Ünite 6: Sistematik Dönem II: Aristoteles

Sistematik Dönem II: Aristoteles - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 159

Stagira Doğumu ve Aile Kökeni

Aristoteles MÖ 384’te Batı Trakya’daki Halkidik yarımadasının doğu sahilinde bulunan Stagira’da doğmuştur. Babası Nicomachos, Asklepiadae tıp locasına mensup bir doktor olup Makedonya kralı Amyntas’ın hizmetindeydi. Annesi Phaistis de doktorluk yapan bir aleden geliyordu; bu tıbbi aile arka planı onun biyolojiye olan ilgisini tetiklemiştir.

Platon’un Akademisi’ndeki Yılları

Aristoteles, MÖ 367’de Atina’ya gelerek Platon’un Akademisi’ne katılmış ve Platon’un ölümüne dek 19 yıl burada kalmıştır. Diogenes Laertius’a göre Platon’un en özgün talebesi olan Aristoteles, erken dönem eserlerinde ustası gibi diyalog yöntemini benimsemiş ve Platonizm’in prensiplerini kabul etmiştir.

Büyük İskender’in Eğitmeni

MÖ 342’de Makedonya Kralı Filip, oğlu İskender’in eğitimi için Aristoteles’i Pella’ya davet etmiştir. Makedon sarayında bulunduğu bu süre ufkunu genişletse de, Aristoteles Büyük İskender’in imparatorluk hülyalarına karşın şehir devletinin en uygun yönetim biçimi olduğu inancını korumuştur.

Lykeion (Lyceum) Okulu ve Perpatetikler

Aristoteles MÖ 335-323 yılları arasında ikinci kez Atina’da bulunmuş ve ünlü okulu Lykeion’u kurmuştur. Ders verirken yukarı aşağı yürümesi sebebiyle öğrencilerine Perpatos ya da perpatetikler denilmiştir. Okulundaki büyük kütüphane İskenderiye ve Bergama kütüphanelerine örnek olmuştur.

Anahtar Kavramlar

OrganonAristoteles’in mantık ve münazaraya dair risalelerini (Kategoriler, Yorum Üzerine vb.) içeren külliyatının ortak adıdır. Alet veya araç anlamına gelir.

KopulaÖnermelerde süje ile yüklem arasındaki bağı kuran ve Türkçe ifadelerin sonunda yer alan hüküm belirten (...dır/dir) koşacıdır. Örnek: 'Jüpiter bir gezegendir' ifadesindeki 'dir' bir kopuladır.

Tümdengelim (Analytika)Neticenin zorunlu olarak öncüllerden çıkarsandığı, geçerli önermeler üreten akıl yürütme yöntemidir. Örnek: 'Tüm insanlar ölümlüdür, Sokrates bir insandır, o halde Sokrates de ölümlüdür.'

AksiyomÖnceden var olan, doğru, ilksel-aslî-iptidaî ve dolaysız olan temel bilgilerdir. Bilimsel ispatların ve akıl yürütmelerin hareket noktasını oluşturur.

Teleoloji (Ereksellik / Amaçsallık)Tabiat olaylarının ve varlıkların bir gayeye, bir telosa yönelerek gerçekleştiğini savunan bakış açısıdır. Örnek: Ördeklerin perdeli ayaklarının yüzmelerini sağlamak amacıyla var olması.

HylomorfizmAristoteles’in ruh ve beden ilişkisini açıkladığı, ruhun bedenin biçimi (morphe) ve bedenin de ruhun maddesi (hyle) olduğunu savunan öğretisidir.

EudaimoniaTürkçeye genellikle mutluluk olarak çevrilen; ancak serpilmek, inkişaf etmek, gelişmek ve tekemmül etmek anlamlarını barındıran yaşamın nihai gayesidir.

AretêTürkçeye erdem olarak çevrilen, 'mükemmellik' ve 'iyi olmak' anlamları taşıyan kavramdır.

MimesisSanatın doğayı veya insan eylemlerini taklit etmesi, temsil etmesidir. Aristoteles’e göre taklit doğamızda var olan bir öğrenme ve haz alma biçimidir.

KatharsisTragedyanın izleyicide uyandırdığı acıma ve korku duyguları vasıtasıyla sağladığı duygusal arınma, boşalma veya aydınlanma halidir.

PerpatetikAristoteles’in Atina’da kurduğu Lykeion okulunun mensuplarına verilen andır; ders verirken yürür odasında dolaşmasından ötürü 'yürüyenler' anlamına gelir.

Cevher (Töz / Ousia)Kategorilerin ilki kabul edilen varlık biçimidir. Diğer dokuz kategori (nitelik, nicelik vb.) ancak cevherin vasfı olarak var olabilen arazlardır.

Muallim-i Evvelİslam filozoflarının kurduğu mantık disiplini ve felsefi sistemi nedeniyle Aristoteles’e layık gördükleri 'İlk Öğretmen' unvanıdır.

PolisEski Yunan’da insan toplumları için ideal ölçeği oluşturan, yurttaşların yargısal ve kamusal hizmetlere katıldığı şehir devletidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Corpus Aristotelicum ve Immanuel Bekker

Modern Aristoteles çalışmalarının temelini oluşturan külliyat Immanuel Bekker’in derlediği Corpus Aristotelicum’dur. Bu külliyat mantık (Organon), tabiat bilimleri, metafizik, ahlak-siyaset ve şiir-belagat olarak gruplandırılan eserleri kapsamaktadır.

Fârâbî Örneği ile Kategoriler Teorisi

Aristoteles’in dışsal gerçekliğin nesnel kategorileri olarak tanımladığı 10 kategori (cevher, nitelik, nicelik, zaman, mekân vb.) Fârâbî örneğiyle somutlaşır: 'Fârâbî (cevher), MS 870 yılında (zaman) Fârâb şehrinde (mekân)... doğmuştur' cümlesindeki arazlar cevher olan Fârâbî ile ilişkileri sayesinde anlam kazanır.

Eğriboz’daki Son Yılları ve Ölümü

Büyük İskender’in ölümü üzerine Atina’da yükselen Makedonya karşıtlığı Aristoteles’i töhmet altında bırakmış ve felsefeye karşı ikinci bir cürüm işletmemek için Atina’yı terk etmiştir. Annesinden kalan Eğriboz’daki mülke yerleşen Aristoteles, MÖ 322 yılında 62 yaşında hastalık sebebiyle vefat etmiştir.

Fârâbî’ye Verilen 'Muallim-i Sânî' Unvanı

İslam dünyasında mantık ve felsefe alanındaki derin etkileri sebebiyle Aristoteles’e 'Muallim-i Evvel' (İlk Öğretmen) unvanı verilmiştir. Ondan derinlemesine etkilenen büyük İslam filozofu Fârâbî ise 'Muallim-i Sânî' (İkinci Öğretmen) olarak anılmıştır.

İneklerin Boynuzları ve Teleolojik Açıklama

Aristoteles tabiatta bir amaçsallık olduğunu savunurken biyolojik gözlemlerden yararlanır. Örneğin 'Neden ineklerin boynuzları vardır?' sorusuna dişlerin eksikliğini, diş eksikliğini dört bölümlü midelere, mideleri ise geviş getiren hayvan olmalarına bağlar; son noktada inek inek olduğu için gevşet getirir diyerek nesnelerin neliklerini açıklar.

Poetika ve Tragedya Analizleri

Aristoteles’in şiir ve edebiyat üzerine yazdığı Poetika’sı bugün sadece yarısı mevcut olan kısa bir kitaptır. Bu eserde tragedyanın mimesis yoluyla acıma ve korku duyguları uyandırarak izleyicide duygusal bir arınma (katharsis) sağladığı detaylı bir şekilde incelenmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Platon ile Aristoteles'in ruh görüşlerini karıştırma: Platon ruhu ölümsüz ve bedenden ayrı görürken, Aristoteles hylomorfizm gereği ruhu bedenin formu sayar ve ölümle bittiğini savunur.
Aristoteles mantığının üç temel ilkesini (Özdeşlik, Çelişmezlik, Üçüncü halin imkânsızlığı) ve formel yapılarını iyi ezberle; sınavda bu ilkeler sıkça soru olarak gelir.
Eudaimonia kavramının sadece 'mutluluk' olmadığını, inkişaf etmek, tekemmül etmek ve zihinsel faaliyetleri en iyi şekilde icra etmek anlamına gelen faaliyetsel bir süreç olduğunu unutma.
Aristoteles'in ideâl devlet düzeninde bireyin devlete ait olduğunu, eğitimin kamusal ve ortak olması gerektiğini savunan totaliter/müdahaleci yönünü göz ardı etme.
Tragedyanın hedefinin 'katharsis' (duygusal arınma) olduğunu ve mimesisin (taklit) Aristoteles'e göre öğrenme ve haz veren olumlu bir süreç olduğunu karıştırma.
Aristoteles'in İslam dünyasında 'Muallim-i Evvel' (İlk Öğretmen), Fârâbî'nin ise 'Muallim-i Sânî' (İkinci Öğretmen) olarak anıldığını unutma.
Kategoriler teorisinde ilk kabul edilenin 'cevher' (töz), diğer dokuzunun ise cevere bağlı 'araz' olduğunu iyi kavra.