← Ünite 5
İlkçağ Felsefesi

Ünite 5: Sistematik Dönem I: Platon

Sistematik Dönem I: Platon - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 114
Platon'un Doğum ve Ölüm Tarihleri
Platon, MÖ 427 yılında Atina'da (veya Aegina adasında) soylu bir ailede doğmuş ve MÖ 347 yılında hayata veda etmiştir; yaşamı boyunca İlkçağ felsefesinin en kritik geçiş dönemine tanıklık etmiştir.
Köle Pazarında Satılması Olayı
Platon, Syracuse'a yaptığı seyahat sırasında I. Dionysius tarafından esir alınarak köle pazarında 20 minas karşılığında satılmış, Cyrene'li Anniceris tarafından satın alınarak serbest bırakılmıştır.
Tarihin İlk Üniversitesi: Akademî
Platon, MÖ 388-387 yıllarında Atina'da sabit binalara sahip ilk yükseköğretim kurumu olan Akademî'yi kurmuş; bu kurumda felsefe, matematik, müzik ve diyalektik dersleri verilmiştir.
Aristoteles ile İlişkisi
Platon, kendisinden önceki önemli filozof Sokrates'in öğrencisi olmasının yanı sıra, Batı felsefesinin bir diğer dev ismi olan Aristoteles'in de öğretmeni konumundadır.

Anahtar Kavramlar

Platon (Eflâtun)MÖ 427-347 yılları arasında yaşamış, Sokrates'in öğrencisi ve Aristoteles'in öğretmeni olan, Batı felsefe geleneğinin kurucu figürlerinden antik Yunan filozofudur.
AkademîPlaton tarafından Atina'da kurulan, sabit binaları ve kurumsal yapısıyla tarihin bilinen ilk yükseköğretim kurumu ve üniversitenin atası olan okuldur.
İdea / Edos (Form)Duyularımıza konu olmayan, insan düşüncesinden ve maddî dünyadan bağımsız olarak var olan, zihnin en üst düzey çabalarıyla kavranabilen gerçek varlık biçimleridir; örneğin 'masa' formu.
İdealar DünyasıDeğişmez gerçek varlıkların (formların) bulunduğu, fiziksel dünyanın ötesindeki soyut ve aşkın varlık alanıdır.
Fenomenler DünyasıDuyularımızla algıladığımız, sürekli oluş ve değişim içinde olan, İdealar dünyasındaki gerçek varlıkların basit yansımalarından ibaret olan maddi dünyadır.
Epistemeİdealar dünyasındaki değişmez formlara dair elde edilen, aklın ürünü olan kesin ve zorunlu gerçek bilginin adıdır.
DoxaDuyular vasıtasıyla maddi dünyadan elde edilen, tam anlamıyla bilgi sayılmayan, değişken kanaat ve beklentiler bütünüdür.
Anamnesis (Hatırlama)Platon'un 'Bilmek, hatırlamaktır' sözüyle ifade ettiği, insanın zihninde formlar halinde zaten var olan bilgileri nesnelerle karşılaştıkça yeniden hatırlaması sürecidir.
DiyalektikZıt olan özelliklerin veya kavramların bir araya gelerek anlamlı bir bütünlük oluşturması yöntemi ve felsefi akıl yürütme biçimidir.
Psuche (Ruh)Platon felsefesinde bedenle mahiyetleri farklı olan, can, akıl ve ruh unsurlarını bir arada barındıran, ölümden sonra da varlığını sürdüren ölümsüz tözdür.
Platonik DüalizmRuh ve bedenin mahiyet itibarıyla birbirinden farklı iki ayrı varlık türü olduğunu savunan felsefi ikilik görüşüdür.
ErdemCesaret, ölçülülük, bilgelik, dindarlık ve adalet gibi eylemlerin arkasındaki niyetleri belirleyen, eylemler üstü konumdaki ahlaki üstünlüktür.
Hedonizm (Hazcılık)Eylemlerin nihai amacının haz duymak olduğunu savunan görüş olup, Platon bu anlayışa mesafeli durarak hazza ikincil bir konum vermiştir.
İyi Formu (Agathon)Platon ahlakının merkezinde yer alan, güneş benzetmesiyle açıklanan ve tüm diğer formların ve eylemlerin varlık gerekçesi olan en yüce formdur.
Techne (Zanaat / Ölçüm)Temelinde 'ölçü' ve oran bulunduran, belirli kurallara ve amaca göre üretim yapma ve zanaat icra etme becerisidir.
Mimesis (Taklit)Sanatın ve yaratıcı eylemlerin temelini oluşturan taklit etme faaliyeti olup, Platon'da ilahi formlardan maddi yansımalara kadar kademeli bir hiyerarşiye sahiptir.
DemurgosPlaton felsefesinde evreni yoktan var eden değil, zaten var olan kaotik maddeyi ölçü ve akıl çerçevesinde düzene sokan ilahi sanatçı/tanrı benzeri varlıktır.
Filozof-Kralİdeal devletin başında bulunan, bilgelik ve erdem eğitiminden geçerek 'İyi'yi kavramış olan ideal yöneticidir.
Aristokrasi (İdeal Devlet)İyi eğitim almış, vasıflı ve liyakatli filozof-kralların yönetimi elinde bulundurduğu, Platon'un savunduğu en üstün devlet biçimidir.
TimokrasiŞeref, itibar ve görev ilkelerinin hâkim olduğu, Sparta gibi askeri karakterli yönetim biçimlerinin karşılığı olan devlet türüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Günümüze Ulaşan 30'dan Fazla Eser

Platon, çoğunluğu diyalog biçiminde yazılmış 30'dan fazla eser bırakmış ve bu eserlerin neredeyse tamamı günümüze kadar ulaşarak düşünce tarihinde nadir bir kalıcılık sağlamıştır.

Farabi'nin 'Erdemli Şehir' Eseri

Platon'un 'Devlet' adlı ünlü eseri İslam dünyasında da derin yankı bulmuş, özellikle Farabi'nin 'Kitâbu Ârâi Ehli’l-Medîneti’l-Fâzıla' (Erdemli Şehir) adlı eseri Platon'un izlerini taşımıştır.

Phaedo Diyaloğu ve Ruhun Ölümsüzlüğü

Phaedo diyaloğunda, Sokrates'in zehir içerek ölümünü beklediği son güne kadar ruhun ölümsüzlüğü, formlar ve 'bilmek hatırlamaktır' tezi üzerine derin felsefi tartışmalar yaptığı anlatılır.

Parmenides Diyaloğunda Zenon Paradoksu

Parmenides diyaloğunun girişinde Zenon'un Atina'da okuduğu kitap üzerinden varlığın tekliliği ve çokluğu arasındaki paradokslar ele alınarak Platon'un diyalektik ontolojisi temellendirilmiştir.

Mağara Benzetmesi (Devlet 7. Bölüm)

Devlet'in yedinci bölümünde yer alan mağara benzetmesinde, yüzü duvara zincirlenmiş insanların yalnızca gölgeleri gerçek sanması üzerinden bilgi ve varlık anlayışı simgelenmiştir.

Phaedrus Diyaloğu ve Ruh Kuramı

Platon ruhun mahiyetini ve formlar dünyası ile ilişkisini en geniş biçimde Phaedrus adlı diyalogda, mitolojik anlatılar ve ruhun parçalı yapısı eşliğinde ortaya koymuştur.

Philebus Diyaloğunda Haz Hiyerarşisi

Philebus diyaloğunda Platon, haz ile akıl arasındaki çatışmayı incelemiş ve iyi şeyler hiyerarşisinde ölçülülüğü ilk sıraya koyarken hazza son (beşinci) sırayı vermiştir.

Euthyphro Diyaloğu ve Adalet/Kutsal Kavramı

Euthyphro diyaloğunda, babasını işçi cinayeti nedeniyle mahkemeye şikayet eden Euthyphro üzerinden 'kutsal', 'dindarlık' ve 'adalet' formları tartışmaya açılmıştır.

Laches Diyaloğunda Cesaret Tartışması

Laches diyaloğunda cesaret erdemi ele alınmış, cepheden kaçmanın salt bir korkaklık olmayıp savaş taktiği gereği olabileceği vurgulanarak eylemlerin arkasındaki amaçlar irdelenmiştir.

Platon'un Beş Devlet Sınıflaması

Platon; Timokrasi, Plutokrasi, Demokrasi, Tiranlık ve en üstün form olan Aristokrasi (İdeal Devlet) olmak üzere beş farklı devlet türünü ve bunların yozlaşma süreçlerini tanımlamıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Platon'un 'İdealar dünyası' ile modern dillerdeki 'fikir/düşünce' kavramının karıştırılmamasına dikkat edin; ideanın karşılığı 'biçim' veya 'form'dur.
  • Platon'un 'Bilmek, hatırlamaktır' (anamnesis) ilkesinin öğrenmeyi sonradan dışarıdan yüklenen bir ezber değil, ruhtaki formların hatırlanması olarak açıkladığını unutmayın.
  • Episteme (bilgi) kavramının İdealar dünyasına, Doxa (kanaat) kavramının ise maddi/duyusal dünyaya ait olduğunu sınavda karıştırmayın.
  • Platon'un sanatı özerk bir alan olarak görmediğini, aksine nesilleri erdemli yetiştirmek için sanata 'eğitsel bir işlev' yüklediğini mutlaka hatırlayın.
  • Platon ontolojisinde kötülüğün bağımsız bir form olmadığını, iyiliğin eksikliği veya yokluğu (nâmevcudiyet) olarak tanımlandığını gözden kaçırmayın.
  • Platon'un ideal devletinde yönetimin başında askeri sınıfın değil, 'bilgelik ve erdem' sahibi filozof-kralın bulunduğunu unutmayın.
  • Platon'un toplumsal sınıf anlayışının katı bir kast sistemi olmadığını, uygun eğitimle üst sınıflara (yöneticiliğe) geçiş imkânı barındırdığını unutmayın.