← Ünite 4
İlkçağ Felsefesi

Ünite 4: Sokrates ve Sokratesçi Okullar

Sokrates ve Sokratesçi Okullar - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 111
Peloponnes Savaşları ve Atina'nın Yenilgisi
MÖ 431 yılında Spartalılar ile Atinliler arasında gerçekleşen bu savaş, Atina'nın büyük bir tarihi yenilgisiyle sonuçlanmış ve halkın üçte birinin ölümüyle sonuçlanan veba salgınıyla birleşerek Atina'da derin bir değerler bunalımı yaratmıştır.
Otuzlar Tiranlığı ve Salaminli Leon Olayı
MÖ 404 yılında Atina'da oligarkların iktidarı ele geçirip kurduğu Otuzlar Tiranlığı döneminde Sokrates, soyluların adaletsizliğine direnmiş ve suçlarına ortak olması istenerek Salamin'den getirilmesi emredilen Leon adlı kişiyi getirmeyi reddetmiştir.
Delphi Kâhini Kehaneti ve Khairephon
Sokrates'in dostu Khairephon'un Delphi'deki Apollon tapınağının kâhinine 'Sokrates'ten daha bilge birinin bulunup bulunmadığını' sorması üzerine kâhin 'Hayır' cevabını vermiş, bu kehanet Sokrates'in bilgisizlik bilinci felsefesinin arka planını oluşturmuştur.
Antisthenes ve Kinikler Okulu'nun Kökeni
MÖ 444-368 yılları arasında yaşayan, annesi Trakyalı bir köle olan Antisthenes tarafından kurulan okulun adı, ya kurulduğu yer olan Kynosargos'tan ya da Diogenes'in köpekçe (kyon) hırçın ve töresiz yaşam sürülmesinden gelmektedir.

Anahtar Kavramlar

Pre-SokratiklerSokrates'ten önceki dönemde doğanın kökenini ve arkhesini araştıran filozofların genel adıdır. Sokrates'in felsefeyi doğadan insan hayatına indirmesiyle bu dönemden ayrılırlar.
Sokrates ProblemiSokrates'in hiç yazılı eser bırakmamış olması nedeniyle hayatı ve düşüncelerinin hakkındaki bilgilerin başkalarının (Platon, Ksenophon vb.) eserlerine dayanmasından kaynaklanan tarihsel araştırma engelidir.
İroni (Eironeia)Sokrates'in yönteminin ilk aşaması olup, kişinin hiçbir şey bilmediğini ileri sürerek karşısındakilerin bilgisizliklerini alaya alması ve onlarda şüphe uyandırmasıdır. Örn. Sokrates'in bilgelik taslayan devlet adamlarına hiçbir şey bilmediklerini sorularla göstermesi.
Ebelik (Doğurtma / Maieutike)Sokrates'in yönteminin ikinci aşaması olup, tümevarımsal akıl yürütmeyle insanın ruhunda saklı doğruları ve tümel kavramları dışarı çıkarmasına aracılık etmesidir. Örn. Köle çocuğa geometri problemlerini sorularla kendi kendine buldurması.
AporetikSokrates'in yönteminin kuşku ya da kararsızlık göstermeye dayalı olma özelliğidir. Muhatabının önceden sahip olduğu temelsiz özgüvenini sarsarak onu yeni bir öğrenme kuşkusu haline sevk eder.
DaimonSokrates'in ahlaki olarak yol gösterici ve kılavuz rolü oynayan, ruhun yetkinleştirilmesi görevini kendisine tevdi ettiğine inandığı tanrısal varlık ya da vicdandır.
Arete (Erdem)Yunanlıların kullanımında iyilik anlamına gelen, insanın kendi ereğine erişmesi, kendisine uygun olan işlev ve üstünlüğü yerine getirmesi durumudur.
Bilgi ErdemdirSokrates'in erdem ve bilgiyi özdeşleştiren temel formülüdür. Kişinin iyi ile kötüyü ayırt etmeye yarayan bilgiye sahip olmadan erdemli olamayacağını savunur.
Sorgulanmamış HayatSokrates'e göre geleneklerin baskısı ve bedenin arzularıyla sürüklenen, kişinin benliğine ve manevi boyutuna özen göstermediği yaşanmaya değer olmayan hayattır.
Megara OkuluEukle des tarafından kurulan, Eleacı birlik düşüncesini Sokratesçi bir dille ele alan ve daha çok eristik sanatını (kısır safsata tartışmaları) geliştirmesiyle tanınan küçük Sokratik okuldur.
Elis-Eretria OkuluElisli Phaidon tarafından kurulan, felsefeyi ruhsal hastalıklara karşı bir ilaç ve özgürlük kılavuzu olarak gören, Sokrates'in hayatını örnek alan küçük Sokratik okuldur.
Kinikler OkuluAntisthenes tarafından kurulan, adını Kynosargos'tan veya köpeksi (kyon) yaşam tarzından alan; her türlü toplumsal töreye, mal mülke ve uygarlık değerine sırt çevirip çileci bir bağımsızlığı savunan okuldur.
KynosargosKinikler Okulu'nun kurulduğu yerin adıdır ve bazı kaynaklara göre 'Kinik' adının buradan türediği rivayet edilmektedir.
Kirene Okulu (Hedonizm)Aristippos tarafından kurulan, hazzı iyinin bizzat kendisi ve yaşamın yegane hedefi sayan, bireysel hazcı felsefeyi savunan okuldur.
Eristik SanatMegara Okulu'nun geliştirdiği, konuşma ve tartışmanın gerçeğe ulaşmak için değil, zekice fakat kıymetsiz safsatalar uydurmak için amaç haline getirildiği tartışma sanatıdır. Örn. 'Kaybetmediğimiz şeye sahibiz, boynuzlarımızı kaybetmedik, o halde boynuzlarımız vardır' akıl yürütmesi.
Kozmopolit YurttaşlıkKiniklerin hiçbir ülkeye, sınıfa veya kuruma bağlanmadan, tüm insanları eşit sayarak dünya vatandaşı olarak yaşamayı benimseme durumudur.
HegesiasKirene Okuluna mensup olan, aşırı hazcılıktan yola çıkarak insanların hazza erişemediği gerekçesiyle öğrencilerine intihar etmelerini öneren kötümser filozof.

Diğer Önemli Bilgiler

Diogenes'in Fıçı Hayatı ve Büyük İskender Buluşması

Bir banker çocuğu ve sürgün olan Diogenes, hayatının çoğunu Atina'da bir fıçı veya küp içinde geçirmiş; kendisini ziyaret eden Büyük İskender'e 'Gölge etme başka ihsan istemem' diyerek kinik yaşam tarzının en somut örneğini sergilemiştir.

Aristippos ve Kirene Okulu'nun Kuruluşu

MÖ 435-335 yılları arasında yaşayan Aristippos, sofistlerden ders aldıktan sonra Sokrates'in ölümünün ardından Kuzey Afrika'daki Kirene'de Kirene Okulu'nu (Hedonist Okul) kurarak hazzı en yüksek iyi ilan etmiştir.

Megara Okullu Eubulides ve 'Yalancı' Eseri

Eukle des'in kurduğu Megara Okulu bünyesinde eristik sanatı geliştiren Eubulides, 'Yalancı' adlı eseri ve 'Giritli, Kel, Boynuzlu' gibi zekice fakat kısır safsata akıl yürütmeleriyle tanınmıştır.

Elisli Phaidon'un Kölelikten Kurtuluşu

Sefil bir kölelik hayatı yaşarken Sokrates tarafından satın alınarak özgürlüğüne kavuşturulan Elisli Phaidon, Sokrates'in en çok sevdiği öğrencileri arasında yer almış ve kendi adını taşıyan Elis-Eretria Okulu'nu kurmuştur.

Hegesias'ın İntihar Çağrısı

Kirene Okulu'na mensup olan Hegesias, hazcılıktan yola çıkarak insanların hastalık ve yoksulluk nedeniyle hazza erişemediğini savunmuş, bu durumun doğal bir sonucu olarak öğrencilerine intihar etmelerini önermiştir.

Theodoros'un Tanrı İnancını Reddi

Kirene Okulu'nun doktrinlerini mantıksal olarak götürülebileceği son noktaya kadar götüren Theodoros, fütursuz bir tutumla her türlü Tanrı inancını reddeden radikal bir figür olarak öne çıkmıştır.

Platon'un Sokratik Diyalogları

Apologia, Kriton, Küçük Hippias, İon, Lakhes, Euthyphron, Kharmides, Protagoras ve Devlet'in birinci kitabı gibi eserler, Sokrates'in kişiliğine ve düşüncelerine dair ayrıntıları öğrenebildiğimiz en yegane sahici kaynaklardır.

Aristoteles'in Sokrates ile Temas Kurmaması

Büyük Sokratik Okullardan biri olan Aristoteles'in kurduğu okulun kurucusu Aristoteles, Sokrates öldükten sonra MÖ 384 yılında dünyaya geldiği için Sokrates ile doğrudan hiçbir zaman temas kurmamıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sokrates'in hiç yazılı eser bırakmadığını ve hakkındaki bilgileri Platon ve Ksenophon gibi öğrencileri sayesinde öğrendiğimizi asla unutmayın; sınavda 'eser yazmıştır' önermeleri çeldiricidir.
  • 'Sokrates problemi' kavramının tarihçilerin onun gerçek doktrinlerini ortaya çıkarırken karşılaştıkları engelleri ifade ettiğini iyi kavrayın.
  • Sokrates'in yönteminin aşamalarını (Önce İroni/bilgisizlik bilinci, sonra Ebelik/doğurtma) ve bu yöntemin aporetik (kuşkucu) ve çürütücü yapısını sıklıkla sorarlar.
  • 'Kimse bile bile yanlış yapmaz' ilkesi ile ahlak ile bilginin (entelektüalizmin) Sokrates'te iç içe olduğunu, erdemin öğretilebilir olduğunu unutmayın.
  • Sokrates'in Atina demokrasisine kura ile işbaşı yapıldığı için mesafeli durduğunu ve yönetimin uzmanlara verilmesi gerektiğini savunduğunu karıştırmayın.
  • Küçük Sokratik Okulların kurucularını eşleştirirken dikkat edin: Megara (Eukle des), Elis-Eretria (Phaidon), Kinikler (Antisthenes), Kirene (Aristippos).
  • Kiniklerin (Diogenes, Antisthenes) çileci ve dünyevi her şeyi reddeden yaklaşımı ile Kirene Okulunun (Aristippos) hazzı öne çıkaran hazcı (hedonist) yaklaşımını birbirine karıştırmayın; her ikisi de bireycidir ancak mutluluk yolları zttır.